در طول چند دهه قبل از پيروزي انقلاب اسلامي، رهبري مراجع معظّم در صحنه هاي گوناگون، نه تنها در حفظ شعائر ديني، عقايد اسلامي، دفاع از حريم اسلام و استقلال ملي نقش اساسي داشت، بلكه تأثير بسيار زيادي نيز در فرهنگ مردم، به جاي گذاشت روحانيت به طور عام و امام خميني به طور خاص مبلغ انديشه اي بودند كه ريشه در حوزه ديني داشت و به اين ترتيب شجره طيبه اي به وجود آمد كه شاخ و برگ آن سراسر ايران را فراگرفت. عالماني مجاهد و طلاب و دانشجوياني با بصيرت ديني پرورش يافتند، كه مشعل مبارزه را روشن نگه داشتند. مراجع با ايجاد روحيه استقامت، سازش ناپذيري با ظلم، تيزبيني و هوشياري به موقع، اعتماد به نفس، انسجام و اتحاد، به فرهنگ ظلم ستيزي شيعي در قم و ديگر شهرهاي ايران، عمق بخشيدند. از اين رو هر چه از عمر اين نهضت و قيام، عليه رژيم ستمشاهي مي گذشت، حضور عالمان آگاه و قشر تحصيل كرده، در صفوف اوّل مبارزه مردم، به رهبري مراجع، بيشتر به چشم مي خورد، كه براي آينده قيامي همراه با انديشه و انگيزه را رقم مي زد. قيام 19 دي مردم بيدار قم، اوج اين حقيقت است كه همه اقشار - از جمله عالمان و طلاب حوزوي، دانشجويان، بازاريان، پيشه وران، دانش آموزان، كارگران از زن و مرد - با آگاهي كامل در آن شركت كرده و به دفاع از شعائر ديني پرداختند، و زمينه پيروزي نهايي را كه در بهمن 57 اتفاق افتاد، فراهم كردند.
» زمينه هاي قيام
عواملي كه باعث قيام 19 دي مردم قم شد، و نويسندگان و سخنرانان داخلي و خارجي، آنها را سبب به وقوع پيوستن چنين قيامي مي دانند، عبارتند از: شدت خفقان حاكم بر جامعه، شهادت آية الله سيد مصطفي خميني، مرگ مشكوك دكتر علي شريعتي، سالروز كشف حجاب به دست رضاخان، مقاله موهن 17 دي سال 1356 روزنامه اطلاعات و رهبري امام خميني رحمة الله عليه.
» بازتاب قيام 19 دي قم
از مهم ترين ويژگي هاي قيام 19 دي قم، واكنش نيروهاي فعال سياسي در صحنه سياست ايران بود. گروه هاي مختلف مذهبي و ملي نسبت به اين قيام حساسيت نشان دادند و از آن حمايت كرده و رژيم را به خاطر سركوب كردن آن، محكوم كردند. و از طرفي اين قيام، جرقه انقلاب اسلامي و سرآغاز قيام و سرسلسله حركتهاي بعدي عليه رژيم تا سال 57 مي باشد. قيامي كه باعث بيداري مردم شهرها گشت؛ چه اينكه آنان با همدرديهاي شرعي و انساني خود با آرمانهاي انقلاب اسلامي، چهلم هاي شهدا را پشت سر هم به وجود آوردند.
دانشگاهيان و دانشجويان از اساتيد مبارز و انقلابي، و انجمنهاي اسلامي مختلف سراسر كشور و خارج از كشور و نيز گروه هاي سياسي مثل اتحاد نيروهاي جبهه ملي ايران، كميته ايراني دفاع از حقوق بشر، جنبش مسلمانان مبارز، حزب زحمتكشان ملت ايران و امثال آنها، واكنشهاي حمايتي وسيعي از خود نشان دادند كه خود نشان از اهميت قيام 19 دي قم مي باشد. بنابراين، مراجع معظم قم كه رهبري قيام 19 دي را به عهده داشتند، و موجي از بيداري و حساسيت را در سطح ايران ايجاد كردند، نسبت به ثمرات آن و نيز پاسداري از دست آوردهاي آن بي تفاوت نبودند. از اين رو، بعد از پايان يافتن قيام، با اعلاميه ها و تلگرافهاي متعدد به شخصيتهاي مذهبي و مراجع معظم شهرها، به نوعي به فعاليت خود ادامه دادند و از ثمرات قيام 19 دي حفاظت كردند. و به طور كلي، واكنش حوزه هاي علميه، مراجع معظم، علماي اعلام، اساتيد و مدرسين، درخور توجه است؛ چه اينكه باعث شد تا مسير انقلاب بيش از پيش هموار گردد و مردم هوشيارتر و بيدارتر از قبل براي دفاع از اسلام و قرآن در صحنه باشند. و زمينه حمله هاي بيشتر بر اركان حكومت ستمشاهي فراهم گردد. ترس ها شكسته شود اين بود كه مردم ايران جسارت بيشتري در اعتراض به ظلمها و بي عدالتيها پيدا كردند كه خود اين مرهون فعاليتهاي مراجع و علماي اعلام قم بعد از اتمام قيام 19 دي در قالب اعلاميه ها و تلگرافها و نامه ها بود.
» چهلم هاي مستمر
تأكيد مراجع قم به وسيله اعلاميه و نامه ها بر تجليل از شهداي 19 دي قم، مردم را بر آن داشت تا ياد و خاطره آن شهدا را زنده نگه دارند و راه آنان را ادامه داده و با هدف و مكتب آنان تجديد پيمان كنند. از اين رو، سراسر ايران روز چهلم قيام 19 دي قم، صحنه اعتراض عليه رژيم پهلوي بود و از همه مهم تر قيام خونين مردم تبريز بود. آنان در روز 29 بهمن 1356 با تجمع در مسجد حاج ميرزا يوسف آقا مجتهد، به سوگواري پرداختند و با دخالت پليس و شهادت يكي از مؤمنين، دست به تظاهرات گسترده زدند و مأمورين امنيتي آنان را به رگبار بستند كه عده اي شهيد و بسياري نيز مجروح شدند. شهر تبريز در چهلم شهداي قم به صورت شهر جنگ زده درآمد. خيابانها از خون جوانان، بازاريان، دانشجويان، مرد و زن، رنگين شد و برگ سياه ديگري از دفتر جنايات رژيم پهلوي ورق خورد. مراجع معظم قم همراه مراجع عالي قدر سراسر كشور ضمن همدردي با مراجع آذربايجان، با اعلاميه هاي خود اين عمل ننگين شاه را محكوم كردند.
فاجعه قم و واقعه خونين مردم تبريز و انعكاس برخورد رژيم در اين دو واقعه با ملت به پاخاسته و مسلمان و بي احترامي كه طي آنها نسبت به مقامات روحاني و مردم ستمديده به عمل آمد، رفته رفته بيشتر شهرهاي كشور را از حالت عادي خارج ساخت و به صف شهرهاي قهرمان درآورد. در شهرهاي يزد، قم، مشهد، كرمان، تبريز، اهواز، جهرم، شيراز، اصفهان و قزوين مردم مسلمان با ازدحام خود در مساجد و راهپيماييها رژيم خودكامه و عمال منفور را به باد انتقاد گرفتند و با مأمورين امنيتي ايجاد درگيري كردند. شهر مذهبي يزد در چهلم شهداي تبريز در اين درگيري و حمله وحشيانه پليس مقاومت قهرمانانه سهم بيشتري داشت و شبيه واقعه قم و تبريز، در يزد نيز فاجعه ديگري به وقوع پيوست و خون برخي از بي گناهان به زمين ريخته شد. چهلم شهداي يزد نيز خود مايه حركت ديگري شد كه در قم اتفاق افتاد. شهر قم كه مركز قيامها و مقر مراجع معظم تقليد و الهام بخش مبارزه با دستگاه جبار بود، از يك طرف به مناسبت «ايام فاطميه» و سوگواري بانوي دو عالم حضرت زهراعليها السّلام و از طرف ديگر به خاطر چهلم شهداي يزد و ديگر شهرها سياه پوش شد و مجالس متعددي در منازل مراجع منعقد شد. و انبوه مردم قهرمان قم خود را مهياي شركت در آن مجالس مي شدند. مأمورين مسلح و كماندوها اعم از نظامي و پرسنل شهرباني با تجهيزات كامل نيز خود را آماده عكس العمل در برابر مردم و سركوبي آنها كرده بودند. در آن روز (29/2/1357) مأموران با حمله به مردم و منزل مراجع بار ديگر حريم مرجعيت را شكستند.
جمعيت كه در خيابان چهارمردان بودند مورد حمله مأموران قرار گرفتند و چون منزل آية الله العظمي گلپايگاني نزديك بود، مردم صلاح بر آن ديدند تا به منزل ايشان پناه ببرند. ولي مأموران با كمال شقاوت و قساوت در تعقيب آنها كه بيشتر طلاب و محصلين علوم ديني بودند، به خانه آية الله العظمي گلپايگاني هجوم بردند و بدون اعتنا به شخصيت آن مرجع عالي قدر و حريم خانه ايشان پس از شكستن در خانه ايشان، وارد خانه شدند. نخست چندين كپسول گاز اشك آور منفجر كردند و به دنبال آن عده زيادي از طلاب علوم ديني و افراد مختلف از مسافر و مهاجر را مضروب و مجروح ساختند. حضرت آية الله العظمي گلپايگاني كه شخصاً شاهد اين وضعيت مصيبت بار و حمله وحشيانه به خانه خود و مردم مسلمان و بي گناه و طلاب علوم ديني بودند، دچار حمله قلبي شدند و به بيمارستان برده و بستري شدند. مأمورين امنيتي فرداي آن روز نيز به منزل ساير مراجع حمله كرده، جسارت را به حد اعلاي خود رساندند. اين چهلم ها كه باعث بيداري بيشتر مردم مي شد، عرصه را بر هيئت حاكمه رژيم پهلوي تنگ كرد و دچار نوعي سردرگمي نمود و چاره اي جز حمله به آنان نمي ديد و به خيال خام خود كه با تهاجم به حريم مرجعيت و قتل و جرح مردم مي توان نداي حق طلبانه آنان را در گلو خفه كرد؛ ولي اين عكس العمل شاه و مأموران او نه تنها ثمري نبخشيد، بلكه به قيام بيشتر مردم منجر شد و موجبات تمسخر و استهزاي مجامع بين المللي و مطبوعات جهان را نسبت به خود فراهم كرد.
روزنامه ليبراسيون، روزنامه صبح فرانسه در تاريخ 11 مي 1978 پس از شرح قيام مردم قم در روز 9 ژانويه 1978 و كشتار مردم توسط مأمورين دولتي و نيز تظاهرات مردم تبريز براي گرامي داشت شهداي قم در مقاله اي با عنوان «شورش در فاصله هر چهل روز» مي نويسد: «در هر چهل روز يك بار مردم ايران در مقابل رژيم طغيان مي كنند. مدت چهار ماه است كه اعتراض و جدال مردم ادامه دارد. و مردم از تهديدات رژيم شاهنشاهي نترسيده و يكپارچه عقب ننشسته اند. در اين راه عزمي جزم دارند و مخالفين سياسي از روشنفكر، دانشجو، اداري و كارگر به اتحاد يكپارچه اميد بسته اند. مذهبيون در راه مبارزه مشترك مذاكراتي را با آنها شروع كرده اند.
» ثمرات قيام 19 دي قم
با مطالعه در وقايع و حوادث سال 42 به بعد تا انقلاب اسلامي در سال 57 به اين واقعيت مي توان دست يافت كه قيام 19 دي قم يكي از مهم ترين حركتهاي مردم و روحانيت به رهبري مراجع عالي قدر به ويژه تدبيرها و راهنماييهاي كارگشاي امام خميني رحمة الله عليه در اين دو دهه از انقلاب مي باشد. و اهميت آن به خاطر نتايج و پيامدهاي مهم و مستمر آن تا پيروزي انقلاب مي باشد و آن ثمرات عبارت اند از:
الف.سرعت بخشيدن به روند انقلاب اسلامي
انقلاب اسلامي ايران از خرداد 42 تا قيام 19 دي 56، حركت تصاعدي و تكميلي خود را به اشكال مختلف حفظ كرد و اما قيام 19 دي، اين روند را از كندي و تفرق به تشديد و تجمع رساند؛ چه اينكه علاوه بر آنكه همه اقشار مردم و اصناف در كنار روحانيت قرار گرفتند، ساير شهرها نيز مثل تهران، تبريز، زنجان، اهواز، اصفهان، يزد، دزفول و مشهد همراه قم شدند و با بسيج بيشتر، فرصت تاريخي را براي يكسره كردن كار رژيم فراهم آوردند.
ب.جهت دادن به هويت اصلي انقلاب اسلامي
در قيام 19 دي نشان داده شد كه مردم بي احترامي به مقام مرجعيت و رهبري نهضت را بر نمي تابند و مردم نشان دادند كه هرگاه به اين حريم تاخته شود، با جان و دل بپا خواهند خاست و دفاع آنها از حريم مرجعيت ناشي از اسلامي و ديني بودن اهداف مراجع عالي قدر مي باشد و مردم از اين حيث، در كنار مراجع تقليد خود قرار دارند و در هر وقتي كه مقتضي موجود باشد، حركتي مناسب و سرنوشت ساز خواهند كرد.
ج.وحشت رژيم از گسترش انقلاب
قيام 19 دي برخلاف ساير حركتهاي قبل مراجع و برخلاف ساير حركتهاي سياسي از ناحيه غيرمذهبي ها كه از ناحيه شاه حمل بر فضاي باز سياسي مورد حمايت حكومت مي شد، و طبعاً قابل كنترل بودند، در اين زمان كه ماهيت قيام كاملاً مذهبي و هدف آن اسلام و تحقق عدالت ديني بود، جاي هيچ گونه سوءاستفاده سياسي در كار نبود و نمي شد آن را به خوبي و كامل كنترل كرد. از اين رو، در اين واقعه كه حرمت مرجعيت و شأن والاي رهبري مورد هجوم رژيم قرار گرفت، حريم امنيتي رژيم مخدوش شد و اُبهت شاه متزلزل گرديد و شاه از اين مسئله به وحشت افتاد و دريافت كه نيروهاي مذهبي به رهبري مراجع معظم و علماي آگاه و هدايتهاي بي وقفه امام خميني، خطري جدي را متوجه شاه كرده اند و حكومت شاه را هر روز بيش از پيش از مشروعيت و مقبوليت به دور مي كنند.
د.افشاي چهره واقعي شعارهاي شاه
سركوب اعتراضات مردم و طلاب در 19 دي، قطعاً با شعار سياسي حقوق بشر و فضاي باز سياسي مورد ادعاي رژيم شاه تضاد داشت، همچنين نوشتن مقاله كذايي نيز با اين شعارها مغايرت داشت. واكنش مردم در 19 دي نشان داد كه رژيم در شعارهايش دروغ مي گويد و هدف او از اين شعارها، جنگ با آزادي و حقوق مردم است و سركوب قيام مردم قم، كاملاً نشان داد كه شاه، اداي آزادي و فضاي باز سياسي را درمي آورد و آن شعارها حربه اي بيش نيست.
ه. گسترش نفوذ و معنويت امام خميني ره
امام خميني رحمة الله عليه در شكل گيري قيام 19 دي نقش بسيار اساسي داشت و اساساً قيام مذكور به واسطه اعتبار و شأن والاي امام تحقق يافت. و اگرچه امام در ايران و قم نبودند، ولي مبارزات ايشان در نجف و هدايت انقلاب، با افشاگري و تبيين واقعيات و ذكر مفاسد رژيم پهلوي، نقش خود را بيش از پيش در حركتهاي انقلابي ايفا مي كردند. فقاهت، صلابت، صراحت، شجاعت و ذلت ناپذيري از اوصافي بود كه هر روز در اذهان مردم به ويژه قشر تحصيل كرده جاي مي گرفت و 19 دي سال 56 نه تنها ياد امام را از اذهان پاك نكرد، بلكه بين او و قلوب مردم الفتي مضاعف ايجاد كرد و هرچه از 19 دي مي گذشت، به آن الفت افزوده تر مي شد.
» از ديگر آثار :
قيام 19 دي، متحجرين و مروّجان جدايي دين از سياست را شكست داد.
قيام 19 دي، نهضت امام خميني را مردمي تر و فراگيرتر ساخت.
قيام 19 دي، ماهيت ضد مردمي رژيم شاه در سطح داخلي و خارجي را آشكار نمود.
قيام 19 دي، نيروهاي مذهبي را متقاعد كرد كه بايد براي استمرار انقلاب و نهضت، سازماندهي و برنامه ريزي كنند.