سخن اينك اگر از شهرقم شد ....................... دلم در وادي اين عشق گم شد
براي آنكه باشد در چنين خاك ....................... دفين گنجينه اي از گوهر پاك
همان رخشـنده مهر عالم آرا ....................... كه بنموده منور شهر قم را
بود معصومه اين مهر منور ....................... كه بنموده منور شهر قم را
آگاهي به فرهنگ وروش زندگي پر افتخار خاندان پيامبر(صلي الله عليه و آله) و آل علي)عليهم السلام) و پناهندگي معنوي و عملي به اين پناهگاه مطمئن و استوار ، يكي از اصيل ترين راههاي شناخت اسلام ناب و بهره مندي از آن است، چرا كه آنها از سرچشمه زلال اسلام آب نوشيدهاند و تبلوري از مكتب حياتبخش پيامبر اسلام هستند.
در اين ميان آگاهي به زندگي حضرت معصومه س كه گلي درخشان از گلستان خاندان نبوت است ، و آگاهي به ستاره گان درخشان فقاهت مدفون در اين آستانه مقدسه، همچنين شرح بناهاي موجود و آشنايي زائران اين مكان مقدس با قسمت هاي گوناگون آستانه مقدسه ضروري به نظر مي رسد.
» اطلاعات كوتاه از زندگي حضرت معصومه(سلام الله عليها)
- نام : فاطمه كبري (سلام الله عليها)
- لقب : حضرت معصومه (سلام الله عليها)
- ولادت : اول ذيقعده الحرام 173 ه .
- محل ولادت : مدينه
- پدر : حضرت موسي بن جعفر(عليه السلام)
- مادر : حضرت نجمه خاتون
- ورود به قم : 23 ربيع المولود 201 ه
- هدف از مسافرت : ديدار برادر
- رحلت : دهم ربيع الثاني 201 ه .
- سن مبارك : 28 سال
- محل عبادتش در قم : بيت النور
» پدر بزرگوار حضرت معصومه(سلام الله عليها)
پدر حضرت فاطمه معصومه(سلام الله عليها)امام هفتم شيعيان حضرت موسي بن جعفر(عليه السلام) است كه او را ابوالحسن اول نيز ميگويند. و از القاب مشهور آن حضرت، كاظم ، باب الحوائج و صالح ميباشد.
آن بزرگوار روز يكشنبه هفتم ماه صفر سال 128 هجري در روستاي ابواء كه بين مكه و مدينه واقع شده ديده به جهان گشود .
آن حضرت بيش از ساير امامان(عليه السلام) فرزند داشته است كه بعضي سي ، و برخي شصت فرزند براي او نام برده اند.
الف ـ پسران حضرت امام موسي بن جعفر (عليه السلام)
حضرت علي بن موسي الرضا(عليه السلام) ، ابراهيم ، عباس ، قاسم ، اسماعيل ، جعفر، هارون ، حسن ، احمد ، محمد ،حمزه ، عبدالله ، زيد ، حسن ، فضل ، حسين ، سليمان
ب ـ دختران حضرت امام موسي بن جعفر (عليه السلام)
فاطمه كبري ،فاطمه صغري ، رقيه ، حكيمه ، ام ابيها ، رقيه صغري ، ام جعفر ، لبابه ، زينب ، خديجه ، عليه ،آمنه ،حسنه ، بريهه ، عايشه ، ام سلمه ، ميمونه ، امكلثوم .
آن بزرگوار در سال 148 هجري قمري زمان خلافت منصور به امامت رسيد و هنگامي كه هارون الرشيد به خلافت رسيد پس از پانزده سال ، در زندان بغداد شهيد شد.
» مادر حضرت معصومه(سلام الله عليها)
مادر ايشان ، همان مادر حضرت رضا(عليه السلام) را نام ميبرند ، مادر ايشان داراي نام هايي بوده : خيزران، ام البنين ، نجمه و... روايت شده پس از آنكه حضرت رضا (عليه السلام) از او متولد شد، به او طاهره گفتند.
ولادت حضرت فاطمه معصومه(سلام الله عليها)
مطابق پاره اي از مدارك ، حضرت معصومه(سلام الله عليها) در روز اول ماه ذيقعده سال173 هجري قمري ،در مدينه چشم به جهان گشود .
» محيط تربيتي
حضرت فاطمه معصومه(سلام الله عليها) در محيطي پرورش يافت كه پدر و مادر و فرزندان همه به فضايل اخلاقي آراستهبودند. عبادت و زهد، پارسايي و تقوا، راستگويي و بردباري، استقامت در برابر ناملايمات، بخشندگي و پاكدامني و ياد خدا از صفات تبار پيامبر بود . پدران اين خاندان همه برگزيدگان و پيشوايان هدايتبودند و هريك در انتخاب همسر و تربيت فرزند توجه كافي مبذول ميداشتند. همانگونه كه رسول اكرم، خديجه كبري را به همسري انتخابكرد تا به تربيت فرزندانش همت گمارد و او نخستين ايمان آورندگان به اسلام شد و شخصيت ملكوتي چون حضرت فاطمه زهرا(سلام الله عليها) را پرورش داد. ائمه طاهرين نيز به پيروي از رسول اكرم در انتخاب همسر نهايت دقت را به عمل آوردند، تا فرزند معصومي كه پس از آنها به امامت خواهد رسيد، از مادري پاكدامن و پارسا متولدشود.امام كاظم(عليه السلام) نيز از اين اصل تبعيت نمود.
» القاب حضرت معصومه (سلام الله عليها)
معصومه، كريمه اهلبيت، طاهره، حميده، رشيده، رضيه، تقيه، مرضيه، سيده، اخت الرضا ،ستّي.
» خلفاي معاصر حضرت معصومه(سلام الله عليها)
حضرت فاطمه معصومه(سلام الله عليها)، دخت گرامي امام موسي كاظم(عليه السلام) در سال173 هجري تولد يافت و دولت عباسي از سال 132 هجري با به خلافت رسيدن ابوالعباس سفاح بوجود آمد و تا سال 656 هجري ادامه داشت. از اين رو تمامي حيات حضرت معصومه در دوره خلافت عباسيان بوده، بر خلاف امام كاظم(عليه السلام) كه زوال حكومت اموي را شاهد بوده است. خلفاي عباسي از آغاز حكومت تا انجام حيات حضرت معصومه(سلام الله عليها) به قرار زير است:
1 - سفاح 132 هجري
2 - منصور136 هجري
3 - مهدي 158 ه.ق
4 - هادي169 ه.ق
5 - هارون الرشيد 170 ه.ق
6 - امين193 ه.ق
7 - مامون 128 - 198 ه.ق
» حضرت معصومه(سلام الله عليها) در عصر شهادت پدر
حضرت فاطمه معصومه(سلام الله عليها) در سال173 هجري قمري به دنيا آمد و حضرت امام موسي كاظم(عليه السلام) 183 هجري به شهادت رسيد، از اين رو حضرت معصومه (سلام الله عليها) در عصر شهادت پدربزرگوارشدهسال و برادر ارجمندش حضرت امام رضا(عليه السلام) سيوپنج سال داشتند. در ميان خاندان طهارت و امامت فرزندان توسط بزرگان خانواده آموزش داده ميشدند و علوم الهي را از پدر، مادر و برادر فرا ميگرفتند. در عصر موسوي نيز اين سيره حسنه ادامه داشت و حضرت معصومه(سلام الله عليها) از همان دوران كودكي به آموزش علوم ديني ميپرداخت. استعداد ذاتي، طهارت روح و برخورداري از استادان معصوم كه از علوم الهي بهره وافي دارند، وي را به مرحلهاي از كمال علمي رساند كه روزي جمعي از شيعيان وارد مدينه شدند و تعدادي پرسش در نامهاي نوشته و به خاندان امامت بردند. حضرت موسي بنجعفر(عليه السلام) در سفر بود و امام رضا(عليه السلام) در مدينه تشريف نداشت. هنگامي كه آن گروه از مدينه قصد عزيمت داشتند، از اينكه خدمت امام رضا(عليه السلام) نرسيده بودند و دستخالي بدون پاسخ به سؤالات علمي و ديني خويش به وطن برميگشتند، بسيار اندوهگين بودند.
حضرت فاطمه معصومه(سلام الله عليها) كه در آن ايام هنوز به سن بلوغ نرسيده بود، از مشاهده غم و اندوه آنان متاثر شده و پاسخ پرسشهاي آنان را نوشت و به آنها عنايت فرمود. شيعيان مدينه را با سرور و شادي ترك كردند، در بيرون مدينه با امام كاظم(عليه السلام) مواجه شده و واقعه را به اطلاع حضرت رساند و دستخط حضرت معصومه(سلام الله عليها) را به امام ارائه دادند. حضرت امام كاظم(عليه السلام) پس از مطالعه جواب سؤالات، شادي و ابتهاج خود را با اين جمله بيان فرمودند: «فداها ابوها; پدرش به فدايش».
از اين رو حضرت معصومه(سلام الله عليها) در عصر رضوي علاوه بر اينكه از خاندان امام كاظم(عليه السلام) شناخته ميشد، از بانوان دانشمند، محدثه و پارساي عصر خويش محسوب ميگشت و با وجود ناآراميها و نا ملايمات فراوان چهار روايت از آن بانوي مكرمه به دست ما رسيده كه در محور اصول اعتقادي شيعه و تاكيد به وصايت حضرت اميرالمؤمنين و تثبيت جايگاه غدير در فرهنگ تشيع است.
» حركت حضرت معصومه(سلام الله عليها) از حجاز به ايران
يك سال بعد از هجرت امام رضا(عليه السلام) ( سال 201 ) حضرت معصومه به شوق ديدار برادرش حضرت رضا(عليه السلام) عازم خراسان گرديد و با همراهان حركت كردند تابه ساوه رسيدند.
در ساوه ايشان بيمار شدند، و پس از آمدن به قم در اين شهر مقدس در روز دهم ربيع الثاني و «بنا بر قولي دوازدهم ربيع الثاني» سال ٢٠١ هجري وفات نمودند. مردم قم با تجليل فراوان پيكر پاكش را به سوي محل فعلي كه در آن روز بيرون شهر و به نام «باغ بابلان» معروف بود تشييع نمودند.
همين كه قبر مهيا شد دراين كه چه كسي بدن مطهر آن حضرت را داخل قبر قرار دهد دچار مشكل شدند، كه ناگاه دو تن سواره كه نقاب به صورت داشتند از جانب قبله پيدا شدند و به سرعت نزديك آمدند و پس از خواندن نماز يكي از آن دو وارد قبر شد و ديگري جسد پاك و مطهر آن حضرت را برداشت و به دست او داد تا در دل خاك نهان سازد. پس از دفن حضرت معصومه(سلام الله عليها) موسي بن خزرج سايباني از بوريا بر فراز قبر شريفش قرار داد تا اين كه حضرت زينب فرزند امام جواد(عليه السلام) به سال ٢٥٦ هجري قمري اولين گنبد را بر فراز قبر شريف عمه بزرگوارش بنا كرد.
» داغ پرسوز فراق
با توجه به اين كه وفات ايشان در سال 201هجري قمري، حدود دو سال قبل از شهادت امام رضا (عليه السلام) رخ داده است ( زيرا امام رضا(عليه السلام) در سال 203 شهيد شد) اين نيزاز مصائب ديگر حضرت رضا(عليه السلام) است، مصيبتي جانسوز، كه خواهر مهربانش در نيمه راه وصال، مظلومانه وغريبانه به شهادت رسيد ( مطابق نقل بعضي، مصموم نمودن آن حضرت توسط زني در ساوه انجام شد.)
داغ جانسوز شهادت حضرت معصومه سلام الله عليها قلب مبارك حضرت رضا عليه السلام را جريحه دار كرده وبراي هميشه غمبار ميكند،حضرت معصومه (سلام الله عليها) نيز با دلي پر از سوز فراق واميد برادر ، شهيد شده است
» جايگاه حضرت معصومه(سلام الله عليها)
لقب «معصومه» را امام رضا (عليه السلام) به خواهر خود عطا فرمود:
آن حضرت در روايتي فرمود:
مَنْ زَارَ الْمَعصُومَةَ بِقُمْ كَمَنْ زارَ ني «هركس معصومه را در قم زيارت كند،مانند كسي است كه مرا زيارت كرده است.»
اين لقب، كه از سوي امام معصوم(سلام الله عليها) به اين بانوي بزرگوار داده شده، گوياي جايگاه والاي ايشان است.
امام رضا(عليه السلام) در روايتي ديگر ميفرمايد:
هركس نتواند به زيارت من بيايد، برادرم را در ري يا خواهرم را در «قم» زيارت كند كه ثواب زيارت مرا در مييابد.
لقب ديگر حضرت معصومه(سلام الله عليها) «كريمه اهلبيت» است. اين لقب نيز بر اساس رؤياي صادقانه يكي از بزرگان، از سوي اهل بيت به اين بانوي گرانقدر داده شده است. ماجراي اين رؤياي صادقانه بدين شرح است:
» حرم حضرت معصومه(سلام الله عليها) تجليگاه مرقد حضرت زهرا(سلام الله عليها)
مرحوم آيت الله العظمي نجفي مرعشي ( ره ) فرمود : پدرم مرحوم آيت الله علامه سيد محمود مرعشي ( ره ) كه در نجف اشرف ميزيست ، بسيار علاقه مند بود كه به طريقي، محل قبر شريف جده اش حضرت زهرا(سلام الله عليها) را بيابد، براي اين مقصود، ختم مجربي (يعني يكي از دعاهايي كه استجابت آن به تجربه رسيده كه با تكرار آن با حضورقلب و خلوص و شرايط ديگر ، موجب رسيدن به مقصود است) انتخاب نمود، چهل شب به آن مداومت كرد ، تا شايد از طريقي از محل مرقد شريف حضرت زهرا(سلام الله عليها) آگاه گردد.
شب چهلم بعد از انجام ختم و توسل فراوان، به بسترخواب رفت، در عالم خواب به محضر امام باقر (يا امام صادق ) (عليه السلام) رسيد، امام به اوفرمود : « به دامن كريمه اهلبيت چنگ بزن»، ايشان تصور كرد منظور امام (عليه السلام) از اين جمله ، حضرت زهرا (سلام الله عليها) است، عرض كرد : « آري قربانت گردم، من نيز ختم را براي همين گرفتم كه محل قبر شريف آن حضرت را دقيقتربدانم و زيارتش كنم.» امام(عليه السلام) فرمود : منظورمن قبر شريف حضرت معصومه(سلام الله عليها) در قم است ؛ سپس افزود : به خاطر مصالحي ، خداوند اراده نموده كه قبر حضرت زهرا(سلام الله عليها) براي هميشه براي همگان مخفي باشد ، از اينرو قبر حضرت معصومه(سلام الله عليها) را تجليگاه قبر شريف حضرت زهرا(سلام الله عليها) قرار داده است، اگر قرار بود قبر حضرت آشكار باشد همان شكوه وعظمت مرقد حضرت زهرا(سلام الله عليها) را خداوند براي قبر حضرت معصومه(سلام الله عليها) قرار داده است.
» احاديث منقول از حضرت معصومه(سلام الله عليها)
حديث غدير و منزلت آن
حديث دوستي آل محمد
مقام و منزلت امام علي(عليه السلام) و شيعيان آن حضرت :
حضرت معصومه(سلام الله عليها) وقتي در ساوه بيمار شدند ، به همراهانشان فرمودند: مرا به قم ببريد زيرا از پدرم شنيدم كه فرمود :قم مركز شيعيان ما ميباشد .
» مقام حضرت معصومه(سلام الله عليها)
عالم و محدثه اهلبيت(سلام الله عليها)
حضرت فاطمه معصومه(سلام الله عليها) غير از امام زاده بودن از بزرگان محدثين به شمار ميآيد. يكي از علماي بزرگ اهلسنت (محمدبن محمد جزري) كه شافعيمذهب و متوفاي 832-830 بوده كتابي به نام «اسملالمناقب» در تلخيص «اسئلالمطالب» دارد. حديثي را نقلكرده كه در سند به حضرت معصومه(سلام الله عليها) ختم ميشود همچنين رواياتي كه آمد .
» شفاعت
ما شفيع زياد داريم، رسول اكرم (اكرمالشفعاء) است، امام حسين (سفينةالنجاة) است در مورد حضرت معصومه شيخصدوق به سند خود در عيون اخبارالرضا از معصوم چنين نقل مي كند: فاطمه معصومهاي كه در قم مدفون استخدا به او شفاعتي داده كه همه شيعيان را ميتواند شفاعتكند.
شفاعتحضرت معصومه(سلام الله عليها) نسبت به ما همچون مجاورت نور با ماست تنها زنگار دل است كه موجب ميشود مجاورت آن را دركنكنيم و از آن محروم بمانيم. امام صادق(عليه السلام) ميفرمايد : به شفاعت او (فاطمه معصومه) همه شيعيانم وارد بهشت خواهند شد .
» كريمه اهلبيت(سلام الله عليها)
انسان در اثر عبادت و بندگي خداوند متعال ميتواند به جايي برسد كه مظهر اراده حق و واسطه فيض الهي گردد. اين ثمره عبوديت و اطاعت كامل از ذات اقدس الهي است چنانچه خود در حديث قدسي ميفرمايد : فرزند آدم.... مرا اطاعت كن تا تورا چنان نمايم كه به عنايت من هر آنچه را اراده كني همان شود .
» بانوان مدفون در داخل روضه حضرت معصومه(سلام الله عليها)
زينب
اين بزرگوار را برخي دختر امام جواد(عليه السلام) دانستهاند. او بعد از وفات حضرت معصومه(سلام الله عليها) به قم آمد و گنبدي برمزارش ساخت. از احوالات و زندگي دختر بزرگوار امام جواد اطلاعي چندان در دست نيست.
ام محمد
در تاريخ قم از وي به عنوان دختر موسي مبرقع ونوه امام جواد(عليه السلام) نام برده شده است مرحوم سيد محسن امين در كتاب شريف اعيان الشيعه، در ترجمه اسحاق بنجعفر بنمحمد(عليه السلام) ، حكايتي از وي نقل كرده كه كمال فضل و دانش او را نمايان ميسازد بنا بر نقل حسن قمي وي در حرم مطهر فاطمه معصومه(سلام الله عليها) دفن شده است.
ميمونه
ايشان دختر امام كاظم(عليه السلام) است. در كتاب المجدي، ارشاد مفيد، و المستجاد علامه حلي نامش را در ميان دختران امام كاظم(عليه السلام) ثبت كردهاند. وي از جمله مدفونين در جوار حضرت معصومه(سلام الله عليها) ميباشند.
ميمونه
او، دختر موسي المبرقع بنعلي بنموسي بنجعفر است، بعد از بريهه، وفات يافت. ميمونه از زنان عفيف و پرهيزكار بود. از اموال برادرش محمد، نيمي به ارث به او رسيد و بنا بر وصيتش بعد از وفات در بيرون بقعه حضرت معصومه(سلام الله عليها) دفن شد. و بر مزارش گنبدي مانند گنبد اول ساختند. بقعه متعلق به قبروي در طرف شرق رودخانه و متصل به گنبد حضرت معصومه(سلام الله عليها) است.
ام اسحاق
او از بانوان ممتاز شيعه شمرده ميشود، ام اسحاق نزد محمدبن موسيبن محمدبن عليبنموسي الرضا(عليه السلام) به خدمت اشتغال داشت. محمد بنموسي از نخستين كساني است كه از كوفه به جوار حضرت معصومه(سلام الله عليها) مهاجرت كرد. او كه از سادات رضوي بود در سال256ق در قم ساكن شد و در سال296 نيز وفات يافت. در فضيلت و عظمت ام اسحاق همين بس كه بعد از وفات در كنار حضرت معصومه(سلام الله عليها) به خاك سپرده شد. تاريخ قم (حسن قمي) آرامگاه او را متصل به قبر امحبيب و در كنار قبر حضرت فاطمه معصومه(سلام الله عليها) ميداند.
ام حبيب
وي را مادر امكلثوم، دختر محمد، دانستهاند. او خدمتگزار ابوعلي محمد اعرج بناحمد بنموسي بود. و بعد از وفات ميمونه چشم از جهان فرو بست. محل دفن امحبيب را بقعه حضرت معصومه(سلام الله عليها) نگاشتهاند.
ام قاسم
او دختر علي كوكبي است و بعد از ميمونه و امحبيب وفات يافت. محل دفن وي بقعه دوم در حرم مطهر حضرت معصومه(سلام الله عليها) ميباشد.
ام احمد
دختر موسي مبرقع است كه بعد از وفات در جوار حرم حضرت معصومه(سلام الله عليها) مدفون شد. برخي معتقد هستند وي همان اممحمد است.
» مخدرات مدفون در حرم
در حرم مطهر در زير گنبد علاوه بر حضرت معصومه(سلام الله عليها) پنج تن ديگر آرميده اند كه عبارتند از : ميمونه ، ام محمد ، ام قاسم ، ام اسحاق ، ام حبيب ؛
» بنا هاي حرم مطهر
بارگاه حضرت معصومه(سلام الله عليها) و آثار علمي و فرهنگي به جاي مانده در كتابخانه و موزه آستان مقدس قم، همانند غالب بناهاي اسلامي و گنجينههاي ديني، از مواريث گرانبهايي است كه همراه با قداست و طهارت معنوي، دانش و هنر گذشتگان را به ما منتقل ميكند.اما با وجود دگرگونيهايي كه زندگاني ماشيني در سيماي شهرهاي اسلامي پديدآورده، هنوز هم دورنماي شهرهاي مذهبي با گنبدها و گلدستههاي زيبايش دلنشين است. حرم در مركز شهر قرارگرفته و اين مركزيت شباهت كلي قم را با شهرهاي مشهد، كربلا، نجفاشرف و كاظمين به ياد ميآورد، در همه اين بلاد حرمهاي مطهر در وسط شهر قرارگرفته و آباديها، بتدريج و بطور طبيعي در اطراف اين كانونها شكل گرفتهاست. آنچه در تمام اين مراكز به چشم ميخورد بارگاه مقدس، مسجد، مدرسه، صحنهاي وسيع با حجرههاي متعدد و اماكني براي آسايش زائران و رفع نيازهاي آنهاست.
بناها و آثار هنري آستان مقدس قم را ميتوان در چند بخش بررسي كرد:
الف) صحن و سراي حضرت در قالب هنر معماري (معرفي فضاي كلي و مهندسي بنا، تاريخچه بيوتات و صحنين و سازههاي وابسته به حرم)
ب) آثار هنري در معماري داخلي اين مجموعه شامل كاشيكاري، گچبري، آيينهكاري، حجاري، فلزكاري، مينا و ...
ج) هنرهايي كه علاوه بر جنبه تزييني ارزش علمي و فرهنگي ويژه دارند، مانند كتيبهها، سكهها، نگينها، تابلوها و قطعات هنري.
د) كتابها و آثار مكتوب نظير قرآنهاي نفيس و كتب خطي
» ويژگيهاي معماري
بخش مهمي از معماري بر قواعد مهندسي و رياضي مبتني است و از نظر علمي قابل محاسبه و توضيح است; اما اگر بخواهيم مجموعهاي از ساختمانها را از ديد هنري مطالعه كنيم، نگاه ما متوجه بخشهايي است كه با ديد علمي و رياضي نميتوان اندازهگيري كرد. هنر بيانكننده جهات ظريف و دقيقي است كه از دسترسي دانش دور مانده اما با نيروي بسيار، دل و جان را تحت تاثير قرار ميدهد.
نكته ديگري كه بايد در اين سياحتبه ياد داشته باشيم اين است كه جلوههاي هنر در معماري حرمها و مشاهد مقدس به طور انحصاري برخاسته از روح شيعي است. نقادان هنر، غالبا اين جلوهها را از خصوصيات ذوق و قريحة ايراني دانستهاند; علت اصلي اين است كه دوستي خاندان رسالت مانند كيميا، مس وجود هنرمند ايراني را به زر ناب تبديل كرد، و براي استعداد خدادادياش در اين ميدان فرصتي كمياب پديد آورد تا در دو شاخه هنر و ادب چنان شاهكارهايي بيافريند كه نمونههاي آن را در تمدنهاي بزرگ جهان كمتر ميتوان يافت. ايرانيان، به يمن ولايت اهل بيت، در عشق و شوريدگي به جايگاهي بس رفيع دست يافتهاند و همين جوهر اصلي و راز پوشيده از نامحرمان، هنر ايراني را در دورههاي اسلامي ممتاز و قابل مطالعه ساخته است.
صحن و سراي مشاهد مقدس عموماً فضا و بناي مشابهي دارد، بخشهاي اين سازهها عبارت است از:
1. صحن يعني حياطي وسيع كه در اطراف آن حجرههاي مشابه، با طاقهاي همانند، ساخته شده است.
2. رواقهاي متعدد، كه غالبا گرداگرد مركز اصلي حرم قرار گرفته، به محل تجمع زائران و نمازگزاران اختصاص دارد.
3. مركز اصلي حرم كه مزار امامان يا امامزادگان در آن واقع است; گنبد اصلي بر پايههاي آن استوار شده و نماي آن از دور نشان وجود قبر مطهر است.
اين قسمت ها تقريبا در همه زيارتگاهها وجود دارد. قمستهاي ديگري نيز در مجموعههاي حرم ساخته شده كه مختص به آنها نيست، بلكه به شكلهاي گوناگون نيز در مساجد بنا ميشود; گنبد و گلدسته و ايوان از اين قسم مشترك است.
» صحن و سراي حضرت معصومه(سلام الله عليها)
- پس از دفن كريمه اهلبيت ، موسي بن خزرج سايباني از بوريا بر فراز قبر شريفش قرار داد .
- سپس زينب دختر امام جواد(عليه السلام) قبهاي از آجربر فراز آن بنا كرد.
- در سال 413 هجري حرم مطهر با كاشيهاي نفيسي مزين شد.
- در سال 529 هجري گنبد جديدي بنا گرديد.
- در سال 592 هجري گنبد مطهر را تجديد بنا نمودند.
- در سال 1218 هجري تهذيب گنبد پايان يافت
- در آن تاريخ روي گنبد با 12000 خشت طلا مزين گرديد
- قصيده معجزيه مربوط به همين تاريخ است
- ضريح نقره اي به سال 1275 هجري ساخته شد
- مأذنههاي ايوان طلا به سال 1285 هجري بنياد گرديد
- اين مأذنهها به سال 1301 هجري تهذيب شد
- در خاتم روضه مطهره به سال 1292 ساخته شد
- صحن جديد به سال 1303 ه تاسيس شد
- در نقرهاي حرم مطهر در سال 1306 ساخته شد