مقوله فرهنگ

 نگاهی از بام تیره و هوس آلود سده بیستم به گذشته، جهان را پهنه دگرگونی های بی شمار نشان می دهد؛ دگرگونی هایی كه گاه نابودی و نامرادی، و زمانی، امید و كامروایی به ارمغان آورده و پرورنده زندگی انسان را از لحظه های زشت و زیبا آكنده است. بررسی فراز و نشیبهای تاریخ،‌ بشر را بدین حقیقت رهنمون می‎كند كه پدیده های خوب و بد جوامع انسانی، چیزی جز بازتاب فرهنگ ها نیست. به عبارت دیگر، فرهنگ، خاستگاه همه پیشرفت ها، نوآوری ها یا همه عقب ماندگی ها به شمار می آید.

فرهنگ، مقوله وسیعی است كه در جامعه شناسی برای آن، بیش از پانصد تعریف بیان شده است. البته آن را به اختصار می توان این گونه تعریف كرد:

«فرهنگ عبارت است از مجموعه مایه هایی كه رفتار انسان را از رفتار حیوانات مشخص و ممتاز می سازد.» براین اساس، فرهنگ، مجموعه پیچیده ای است در بردارنده اطلاعات، باورها، ‌هنرها، اخلاق، قوانین، آداب و رسوم، گرایش های گوناگون،‌ قابلیتها و عادت های روزانه كه آدمی با عضویت در یك اجتماع، به دست می آورد.

ویژگی مشترك فرهنگ ها

 همه فرهنگ ها، گذشته از خاستگاهشان، ویژگی های مشتركی دارند كه بررسی آنها می تواند در بررسی پدیده های اجتماعی سودمند افتد:

1- فرهنگ، فراگرفتنی است؛ یعنی فرهنگ قابل آموختن است و از راه  وراثت، به دیگری انتقال نمی یابد. در واقع، فلسفه بودن آموزش و پرورش در جامعه انسانی نیز همین ویژگی است.

2- خاستگاه فرهنگ، اجتماع بشری است. در واقع، فرهنگ یك موضوع اجتماعی است كه در جامعه شكل می گیرد و بارور می شود و مفهوم می یابد.

3- هر چند فرهنگ، بزرگ ترین نیاز جامعه بشری است، ولی اساسی ترین نیازمندی های زندگی انسان را برآورده می سازد.

4- فرهنگ، ایستایی نمی پذیرد و با گذشت زمان پیوسته تحول می یابد.

 5- فرهنگ انتقال پذیر است و از نسلی به نسلی یا از ملتی به ملت دیگر منتقل می شود.

عناصر فرهنگ

 1- عناصر عمومی: رفتارهایی كه در میان مردم یك جامعه، مشترك است یا عمومیت دارد.2- عناصر تخصصی: رفتارهایی كه در میان اعضای گروه های تخصصی، ظاهر می شوند.3- عناصر اختراعی: رفتارهای تازه ای كه كم كم از سوی فرد یا افرادی در جامعه مطرح می شوند و ممكن است شیوه زندگی مردم را در پاره ای از شؤون اجتماعی تغییر دهند.

آموزش و پرورش از راه تقویت عناصر عمومی در جامعه، وحدت ایجاد می كند و برنامه ها آموزشی، حرفه ای در سطح متوسطه و عالی برای تشكیل عناصر تخصصی طرح ریزی می گردد. تشویق افراد به اندیشیدن و آزاداندیشی در زمینه های گوناگون نیز سبب پیدایش عناصر ابداعی می شود.

فرهنگ

به طور كلی همه فرهنگ ها را در دو نوع مادی و الهی می توان تقسیم بندی كرد:

الف) فرهنگ مادی

این فرهنگ بر پوچ انگاری ارزش های الهی و انسانی بنا نهاده شده است. در این فرهنگ، جنبة انسانی انسان به فراموشی سپرده شده است و آدمی تنها به عنوان موجود مادی ارزیابی می شود. چنین فرهنگی، پیروان خویش را برای به دست آوردن رفاه بیشتر، آزادی و بهره وری افزون تر از غرایز و سودپرستی، به جنبش در می آورد. در فرهنگ مادی؛ هدف، وسیله را توجیه می كند. بنابراین، پیروان چنین فرهنگی برای رسیدن به هدف های مادی و بهره مندی هر چه بیشتر از مزایای زندگی، به هر وسیله ای دست می یازند و از هر شیوه ای سود می جویند. در پرتو چنین فرهنگی، بنیادهای اخلاقی جامعه فرو می ریزد، ارزش های انسانی كم رنگ می شود و آمار بزه كاریها فزونی می یابد. افزون بر آن، بشر در گرداب بی پناهی و تنهایی گرفتار می آید و نگرانی و تشویق بر سراسر زندگی وی حاكم می شود.

ب) فرهنگ الهی

 فرهنگ الهی، انسان را آمیزه ای از پیكر و روان آسمانی می داند. فرهنگ اسلامی نشان دهنده كامل این فرهنگ است و هدف خود را، دست یابی به كمالی می داند كه در پرتو آفتاب وحی به دست می آید. معیار برتری افراد را نیز پای بند به اصول ثابت اخلاقی می داند. قرآن مجید در این باره می فرماید: «ان اكرمكم عندالله اتقیكم؛ به یقین، گرامی ترین شما نزد خدا، پرهیزگارترین شماست.»

اساساً برای شناخت اصالت و میزان برخورداری یك فرهنگ از روح و حیات، باید به مطالعه و شناخت عناصر برجسته، جهت و حركت، آهنگ رشد و انگیزه های حاكم بر آن فرهنگ پرداخت تا مشخص شود آیا شخصیت مستقلی دارد یا این كه التقاطی بوده و پیرو فرهنگ های دیگر است؟

 فرهنگ اسلامی بر خلاف فرهنگ مادی كه ساخته و پرداخته دست بشر است،‌ این ویژگی منحصر به فرد را دارد كه مستقل است و همواره به حیات خود ادامه داده است. اندیشمند بزرگ اسلامی، استاد شهید مرتضی مطهری در این باره می فرماید: فرهنگ اسلامی مانند یك سلول زنده رشد كرد و فرهنگ هایی را از یونانی، هندی، ایرانی و غیره در خود جذب كرد و به صورت موجود جدید با چهره و سیمای مخصوص به خود ظهور كرد. به اعتراف محققان تاریخ فرهنگ و تمدن، تمدن اسلامی در ردیف بزرگ ترین فرهنگ ها و تمدن های بشری است.

وجه تمایز فرهنگ مادی و الهی

زیربنای فرهنگ مادی، اقتصاد و بهره مندی از لذت های مادی است. از این رو، انسان را تنها از این دیدگاه می نگرند و تمام هدف را در رفاه، آسایش، كام یابی و لذت جویی خلاصه می كنند. قدرت و بهره‎جویی حیوانی را كمال انسانی می دانند و او را در این مسیر به پیش می رانند. دنیای امروز، دنیای تبلیغات فریبنده و میدان نمایش و عرضه كالاهای گوناگون مصرفی است؛ زیرا اخلاق، معنویت و ارزش های انسانی در این فرهنگ، جایی ندارد.

در فرهنگ الهی كه بر پایه اخلاق و ارزش های الهی ـ انسانی بنا نهاده شده، وضع به گونه ای دیگر است. اقتصاد و بهره جویی از امور مادی، وسیله است نه هدف؛ یعنی در این فرهنگ، اخلاق اصل است  و رفاه و مادیات فرع هستند و آدمی به اعتدال میان این دو رهنمون می گردد. در واقع، در این فرهنگ، هم بعد مادی در حد ضرورت و نیاز مورد توجه است و هم بعد معنوی در عالی ترین میزان.

 فرهنگ الهی با طبیعت آدمی، نیازها و رشد و تكامل او سازگار است. هم جنبه اجتماعی حیات را در نظر می گیرد و هم به نیازهای اجتماعی و عقلانی انسان توجه دارد. هم احساسات و عواطف را تحریك می كند و هم میل به كنجكاوی و حقیقت جویی انسان را برآورده می سازد. فرهنگ مادی به دلیل نادیده گرفتن امور معنوی و اعتقاد به زندگی موقتی، با جنبه های عقلانی انسان و نیز آرمان های اخلاقی و معنوی او را در برقراری رابطه با دیگران و آفریدگار جهان توافق ندارد. هم چنین موقتی دانستن زندگی انسان در فرهنگ مادی، انگیزه كار و تلاش را در افراد كاهش می دهد، زندگی را برای انسان به صورتی  بی معنا در می آورد و افراد را به پوچی، بی هدفی و احساس ناامنی و تزلزل دچار می سازد. در مقابل، فرهنگ الهی، راه را برای رشد و تكامل همیشگی و نامحدود انسان هموار می سازد و از این جهت، انسانی را كه از نظر فطری، كمال جو است، راضی می كند.

فرهنگ اسلامی

 اسلام به عنوان تنها دینی كه تمام شؤون زندگی انسان را در برمی گیرد، فرهنگی غنی و پربار دارد كه بر وحی مبتنی است و از آموزه های الهی سرچشمه می گیرد. نفوذ فرهنگ اسلامی در ایران، پس از ورود اسلام به این سرزمین آغاز شد و سعه صدر اسلام و پررنگ بودن جنبه مردمی و عقلانی آن سبب گردید مردم ایران از این آیین استقبال كنند.نفوذ اسلام در ادبیات، فلسفه، هنر، آداب و رسوم و افكار و عقاید مردم ایران به صورت گسترده به چشم می خورد و آن چه مانع حاكمیت اسلام بر تمام جنبه های زندگی مردمان این سرزمین شد،‌ وجود حاكمان و پادشاهان خودكامه بود. گفتنی است این امر با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران به رهبری امام خمینی (ره) و پشتیبانی توده مردم از میان برداشته شد و نظام پلید ستمشاهی سرنگون گردید.

اكنون وقت آن است كه با الهام از آموزه های حیات بخش اسلام و زیر نظر ولایت فقیه كه رهبری نظام اسلامی به دست اوست، دگرگونی های بنیادی در فرهنگ جامعه به وجود آوریم و فرهنگ اسلامی را كه در كنار ارایه معارف الهی و ارزش های معنوی، از آزادی، حاكمیت ملی، استقلال، عدالت، علم و هنر اصیل نیز دفاع می كند، در تمام جنبه های زندگی خود برجسته و آشكار سازیم.

عناصر اصلی فرهنگ اسلامی

 1- نخستین عنصر، باورها و عقاید مردم به خدا، انسان، ارتباط انسان با خدا و جهان طبیعت؛ یعنی همان اصول دین شامل توحید، نبوت و معاد است كه فلسفه، آن را شناخت بینش های انسانی یا هستی شناسی می نامد.2- ارزش ها، همان خوب و بدهاست و اسلام یك سلسه خوب و بدهای ثابت و ابدی را به ما ارایه می دهد. البته این بدان معنا نیست كه احكام در هیچ زمانی تغییر نمی كند. بلكه احكام اموری جزیی و تغییر پذیرند و منظور از ارزش های ثابت، اصول و مبانی ارزشی است.3- عنصر سوم. شیوه های رفتاری خاص است كه از آن، بینش ها و ارزش برمی خیزد.

این سه، عناصر اصلی فرهنگ اسلام اند، یعنی آن چه را باید بدان معتقد باشیم، خوب و بد شیوه رفتار ما را تشخیص می كند. این همان اصول دین، اخلاق و احكام اسلامی است. لهجه ها و لباس های گوناگون محلی و گویش ها، ارتباطی با فرهنگ ندارد. انسان نباید پیرو دشمنان خدا شود و رنگ دشمن به خود بگیرد، بلكه باید استقلال خود را حفظ كند. این كه لباس یقه داشته باشد یا نه، به اسلام مربوط نیست. شاید این مسأله زمانی نشانه استقلال باشد، ولی عنصر اصلی فرهنگ اسلام نیست.

ارزش های دینی در فرهنگ اسلامی

1- پرستش خدا (اساسی ترین ارزش دین): شناخت خدا و ایمان به او و پرستش او، هدف اساسی نظام عقیدتی اسلام است. قرآن مجید در این زمینه می فرماید:

 و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون . (ذاریات/56)

ما جن و انس را نیافریدیم مگر برای عبادت.

 خداشناسی و پرستش خدا، بنیان استواری است كه نه تنها حركت همیشگی انسان را به سوی كمال و رشد تضمین می كند، بلكه به شكلی اطمینان بخش، جلو كج روی های فردی و گروهی را می گیرد، انسان را به خدا می پیوندد،‌ او را از پلیدی ها، بیدادگری ها، هوا و هوس و گرایش های بی ارزش و خودخواهی ها می رهاند و تسلیم خدا می گرداند. هم چنین انسان را از شر طاغوت ها و نفوذ قدرت های اهریمنی آزاد می سازد.

2- پرورش روح عدالت خواهی: عدالت از اركان اصلی زندگی انسان است. در جامعه ای كه ستم و بی عدالتی برقرار باشد، انسانیت انسان نابود می گردد.  جامعه ای اسلامی است كه نظام عدل الهی در آن حاكم باشد. در این جامعه، كار و كوشش اساس مالكیت است و استثمار و بهره كشی از انسان ها، گناه نابخشودنی به شمار می رود. اسلام نیز رسالت پیامبران را اقامه عدل می داند. قرآن مجید در این باره می فرماید:

لقد ارسلنا بالبینات و انزلنا معهم الكتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط. (حدید/ 25 )

ما رسولان خود را با دلایل روشن فرو فرستادیم و با آنها كتاب و میزان نازل كردیم تا مردم به عدالت قیام كنند.

3- مسئوولیت فردی: از دیدگاه اسلام، فرد هم مسؤول رفتار خویش است و هم نسبت به اجتماع خود مسؤولیت هایی دارد كه پی آمد حركت ها و رفتارهایش متوجه او خواهد شد. از سوی دیگر، بی تفاوتی و تعهد نداشتن به مسائل اجتماعی نیز به شدت نكوهیده شده است. 

 امیرالمومنین علی (ع) در این زمینه فرمود:كلكم راع و كلكم مسئول عن رعیته.

همه شما در برابر یكدیگر مسؤول هستید.

4- پرورش روح اجتماعی : در فرهنگ اسلامی، تلاش برای چاره گشایی از مشكل مسلمانان، به اندازه ای اهمیت دارد كه پیامبر عظیم الشان اسلام میفرماید:

من اصبح و لم یهتم بامور المسلمین فلیس بمسلم.

كسی كه صبح كند و برای حل دشواری های مسلمانان اهتمام نورزد،‌ مسلمان نیست.