به بهانه سال نوآوری و شکوفایی
نویسنده: مرتضی اشرافی

منبع: www.ketabeqom.com

 مقدمه

 حضرت آیت الله خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی سال 1387، را سال نوآوری و شکوفایی نامیدند و تصریح کردند «امسال باید فضای نوآوری، کشور را فرا بگیرد و همه مسئولان خود را موظف بدانند با بهره گیری از امکانات مادی و معنوی، کارهای نو و ابتکاری و راههای میان بر را در سایه مدیریت صحیح، تدبیر درست و حکمت در فعالیت کشور وارد کنند تا کام مردم از ثمره این تلاش ها شیرین شود». این نامگذاری با توجه به مهیا بودن شرایط به ویژه دو شرط منابع مالی و نیروی انسانی نشان از آن دارد که در شرایط موجود ، با پیگیری توسعه پایدار در کشور بدون نوآوری و شکوفایی امکان پذیر نیست و نمی توان با ابزار کهنه به رقابت با ابزار پیشرفته پرداخت و مردم را با ابزار قدیمی و غیر متحول پاسخگو بود، در واقع مقام معظم رهبری در پیام نوروزی خودشان و نامگذاری سال جدید به نام نوآوری و شکوفایی و همچنین تبیین دو هدف مکمل و راهبردی کشور یعنی میل به پیشرفت و تکامل، از یک طرف بر لزوم اتکا به نخبگان، اصاحب اندیشه و خلاق تأکید داشتند ، از طرف دیگر بر شاخص های پیشرفت و عدالت و شاخص های اصلاح ساز کشور تأکید کردند. جهان امروز نیازمند خلاقیت است و افکار نو برای پاسخگویی شرایط جدید و حل مشکلات پدید می آیند. بدون وجود یک فرهنگ خلاق، در سالهای آتی، جوامع دیگر از ما سبقت خواهند گرفت و بر مشکلات ما روز به روز افزوده خواهد شد و از طرفی جهان سمت و سویی عجیب به خود گرفته است، گویی آدمیان در میان کشتی سوار شده اند که هر لحظه آنان را از ساحلی آرام دور می کند و در عوض به سوی اقیانوس پرتلاطم اطلاعات به پیش می برد. اکنون ساکنین این کشتی بزرگ می توانند صدای امواج خروشان این اقیانوس را در گوشهای خود بشنوند. زمانی که پیشرفت و توسعه دنیا به کندی پیش می رفت، بهره گیری از خود یک فرد یا تجربه در هدایت های گروهی بسیاری اثر گذار بود و بسته به تجربه و علم و دانش آن شخص، گروه ها می توانستند به موفقیت های قابل توجه دست یابند، اما با ورود جهان به دهکده جهانی و رشد فزاینده زایش اطلاعات، سبب شد ، هر انسانی از تجربه و علم و دانشی برخوردار باشد که دیگری فرصت کسب آنها را نداشته باشد، لذا به جریان انداختن اطلاعات حاوی علم و دانش و تجربه در بین انسان ها یکی از رموز موفقیت در دنیای امروز است. همه چیز از یک اندیشه آغاز می شود ، سازمان های نوآور دریافته اند که اندیشه ها می توانند از هر جایی برخیزند، نوآوری بیشتر از آن که یک هوش سرشار و نبوغ شخصیتی باشد، یک شیوه عمل است که لازمه آن دانش، توانایی، دقت و کار هدف دار است. نوآوری وظیفه ای ویژه بر، یا کار آفرینی است، چه در یک صفت باشد، یا در یک نهاد خدمات عمومی ، یا در کاری که فرد به تنهایی یک آشپزخانه خانوادگی انجام می دهد ، بدین معنا که از طریق کار آفرینی می تواند هم ثروت های جدید ایجاد کرده، منبع آفرین باشد و هم به منابع موجود، استعداد بیشتری بر پایه ثروت آفرینی ببخشد.

نوآوری تعریف نوآوری منظور از نوآوری، خلاقیت متجلی شده و به مرحله عمل رسیده است، به عبارت دیگر نوآوری یعنی اندیشه خلاق تحقق یافته، نوآوری همانا ارایه محصول، فرایند و خدمات جدید به جامعه است. نوآوری به کارگیری توانایی های ذهنی برای ایجاد یک فکر یا مفهوم جدید است، خلاقیت به طور عام یعنی توانایی ترکیب اندیشه ها به شیوه ای منحصر به فرد یا ایجاد ارتباطی غیر معمول بین اندیشه هاست. یک سازمان که مشوق نوآوری میباشد، سازمانی است که دیدگاه های ناشناخته به مسایل یا راه حل های منحصر برای حل مسایل را ارتقا می دهند. نوآوری فرآیند کسب اندیشه ای خلاق و تبدیل آن محصول و خدمت و یا یک روش عملیاتی مفید است. ضرورت نوآوری تمام پیشرفت های امروز بشر در حوزه اقتصاد، فرهنگ، سیاست و اجتماع، مدیون خلاقیت و نوآوری است. نوآوری کلیدی ترین مساله در جامعه ما و تمام جوامع در حال توسعه است که اگر به درستی با آن برخورد، و زمینه ها و بسترهای آن فراهم شود، بسیاری از مشکلات آنها حل خواهد شد. صاحب نظران معتقدند با ورود به هزاره سوم ضروری است مردم مهارت هایی را آموزش ببینند که از آنها می توان به نوآوری و برقراری ارتباط مؤثر اشاره کرد به گونه ای که انسان ها بتوانند به خوبی با یکدیگر ارتباط برقرار کرده و با بهره گیری از خرد جمعی و زایش افکار نو مشکلات را از بین ببرند. امروزه، مردم ما نیازمند آموزش نوآوری هستند، آن چنان که لحظه به لحظه محیط اطراف خویش را کاوش نموده و با خلق افکار نو به سوی یک جامعه سعادتمند قدم بردارند. زمینه ها و بستر سازی نوآوری نتایج و تحقیقات صورت گرفته نشان می دهد خلاقیت، زمانی در میان اجتماعی از انسان ها متجلی می شود که آنها از مرحله همدلی با یکدیگر گذر کرده اند. در این مرحله انسان ها به سرنوشت یکدیگر حساس بوده و در جهت رشد یکدیگر می کوشند و هر کسی خود را پل پیروزی دیگری قرار می دهد و در نهایت سبب می شود جریانی از علم و دانش و تجربیات میان آنها جاری شود که همین، زمینه ساز نوآوری و خلاقیت خواهد شد. براستی که هیچ کس قادر نیست به دنیای علم و دانش انسانها نفوذ کرده ، آنها را وادار کند که اندیشه های خود را به دیگران منتقل کند ، تنها زمانی این واقعیت رخ می دهد که یک احساس خوب و مثبت در این انسانها نسبت به یکدیگر پدید آید. به همین خاطر یکی از عوامل مؤثر در بروز خلاقیت در یک جامعه، زمینه سازی و بستر سازی در بین انسانها جهت ایجاد فرهنگی است که در آن همگان در تلاش برای رشد دیگری هستند ،زیرا خلاقیت نه ژنتیکی است و نه مربوط به نژادی خاص، بلکه اکتسابی است و زمینه اش در نهاد همه انسانها وجود دارد ، اما نیاز به آموزش، زمینه سازی و فرهنگ سازی دارد. (علی رضا پیرخایفی، خلاقیت و مدیریت و کارآفرینی). طی سالها دانشمندان علوم رفتاری مشاهده کرده اند ، تعدادی از انسانها نیاز شدیدی به پیشرفت دارند و برخی دیگر (که شاید اکثریت را تشکیل می دهند )به نظر می رسد چندان نیازی به پیشرفت در خود احساس نمی کنند، این پدیده نخستین بار به صورت علمی مورد توجه روانشناس مشهور دانشگاه ،هاوارد مک کله لند، قرار گرفت. او و همکارانش بیش از 30 سال به انواع تحقیقات در مورد این نیاز مبرم که خاص نوع آدمی است پرداختند. تحقیقات وی و دیگر یژوهشگران در سایر کشورها باعث گردید تا روی انگیزش در جامع ترین شکل خود، پژوهش صورت گیرد و نظریه نسبتاً جامعی در رابطه با نیاز به پیشرفت و تأثیر آن بر رشد اقتصاد ملی کشورها پدید آورند. مک کله لند و همکارانش در یکی از پژوهش های اولیه خود به بررسی تمدن باستانی یونانی های آتن می پردازد، به طور کلی این چنین فرض می شود که پیشرفت آتن ناشی از توسعه اقتصادی بوده ،نه علت آن که به نوبه خود جهت گیری پیشرفت در مردم را سبب گردد، مک کله لند با توجه به شواهد استدلال می کند که عکس آن نیز درست است، یعنی سطح انگیزش پیشرفت، جوی روانی را به وجود آورد که در آن توسعه اقتصادی بعدی را برای مردم آتن ممکن ساخت. برای رسیدن به چنین استدلالی، انگیزش پیشرفت، از نمونه های معرف فرهنگ و ادبیات مردم آتن و از طرح های هنری روی ظروفی که از دوره های مختلف گزینش شده بودند، اندازه گیری شد. بدین ترتیب مک کله لند توانست نشان دهد که بخش تجارت از ادوار اولیه تا دوره حداکثر اقتصادی بالا رفت و سپس به تدریج افول کرد، نکته دیگر این که دوره های ترقی و تنزل اقتصادی به دنبال ترقی و تنزل انگیزش پیشرفت به گونه ای پدیدار شد که در ادبیات و هنر منعکس شده بود. افراد با انگیزش بالا به پسرفت (Feed back) کارشان علاقمندند، آنها در هر شغل و سازمانی موفق عمل نمی کنند، در مشاغلی که ارزیابی با معیارهای عینی و ضابطه مند انجام می گیرد، توفیق بیشتری کسب می کنند. چون از انجام وظیفه صرفاً به خاطر نفس انجام آن لذت می برند، انجام کار به نحو احسن برای آنها پاداش های درونی و رضامندی را در پی دارد. به راستی که هیچ کس قادر نیست به دنیای علم و دانش درون انسانها نفوذ کرده ، آنها را وادار کند تا اندیشه های خود را به دیگران منتقل کنند ، تنها زمانی این واقعیت رخ می دهد که یک احساس خوب و مثبت در بین انسانها نسبت به یکدیگر پدید آید. به همین خاطر یکی از عوامل مؤثر در بروز نوآوری و خلاقیت در یک جامعه، زمینه سازی و بستر سازی دربین انسانها جهت ایجاد فرهنگی است که در آن همگان در تلاش برای رشد دادن دیگری هستند. (حمید میرزا آقایی، خلاقیت نیاز امروز ما، روزنامه اعتماد، 12 آذر 1382).

منابع نوآوری و شکوفایی نوآوری می تواند ناشی از نبوغ افراد و تراوشات قریحه آنها باشد. لیکن اکثر نوآوری ها به ویژه نوآوری های موفق، ناشی از جستجوی هوشمندانه در فرصت های نوآوری است که تنها در موقعیت های خاصی به دست می آید. این منابع با همدیگر همپوشی داشته، اما از نظر سبک پذیری، دشواری و پیچیدگی با یکدیگر تفاوت دارند و در یک زمان بیشتر از مورد آنها می تواند عامل نوآوری شود. موفقیت ها و شکست های غیر قابل انتظار نیز می تواند منابع مهمی برای ایجاد فرصت های نوآوری باشد. (همایون بنارخشا، ویژگی های یک سازمان خلاق، مجله موفقیت، 1382). اما در این جا متذکر می شوم : فرهنگ به عنوان بستر و زمینه ساز نوآوری ایفای نقش می کند، در صورتی که فرهنگ حاکم برای ایده ها و ایده پردازی ها ارزش قائل نبوده ، به آن ارج ننهد، هر نوآوری قبل از بروز در نطفه خفه می شود. در چنین حالتی، مثابه سیستم ایمنی بدن عمل می کند و هر تازه واردی را از بین می برد. حال وقتی یک ایده بزرگ شکل می گیرد بایستی فرهنگ زمینه های لازم و امکانات و شرایط را برای بروز و شکوفایی آن فراهم آورد. نوآوری نیازمند راه های جدیدی برای تفکر و مهارت های تازه است. بنابراین ایجاد یک فرایند یادگیری و آموزش به روز، به موقع و فعال می تواند کسب نتایج مطلوب به صورت کارا و اثر بخش را از گروه های نوآور تضمین کرده ، مانند هر آموختن جدید، صلاحیت نوآوری در طول زمان در حالی که فرد با طرح های واقعی کار می کند بارور و شکوفا می شود. (ناهید محمدی، خلاقیت در مدیریت، همشهری، 2/4/1384). نوآوری بهینه سازی، راههای میان بر، دسترسی به تکنولوژی برتر با تکیه بر داشته های موجود امری ضروری و حتمی است و در یک بررسی اجمالی، همه شرایط برای دست زدن به یک اقدام جهت رسیدن به تحولی سرنوشت ساز و تعیین کننده امری ضروری است.

راهکارهای پیشنهادی جهت بهبود در تسریع نوآوری در کشور تحقق این نوآوری و شکوفایی در سال 87 از جهتی مستلزم تحول در روش ها و الگوهای برنامه ریزی، مدیریت و نظام اجرایی بوده ، از جهتی دیگر اهتمام ویژه ای را جهت ابداع الگوهای نوین مدیریتی در اقتصاد، جامعه، امور ملّی و فرا ملّی می طلبد. نوآوری را به عنوان جزئی از سیستم ارزیابی عملکرد برای هر شخص مشخص و مطرح کنیم فرآیند و سیستم نوآوری را مستند سازی کرده، به نحوی که هر فرد آن را درک کند و نقش خود را نیز در این فرآیند به روشنی دریابد برای تحول در روش ها و الگوهای مدیریت عمومی کشور و برنامه های ملی نیز پیش زمینه ها و ابزارهایی مورد نیاز است که در این محور بایستی نخبگان، مجریان و سیاستگذاران در تعامل نزدیک با یکدیگر باشند آزادی عمل کافی به افراد و اقشار جامعه بلاخص دانشمندان و نخبگان داده شود تا آنها قادر باشند در چارچوب نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران، ایده ها و فرصت های جدید را مطرح وبا عوامل درون سازمانی و برون سازمانی همکاری کنند و نسبت به رشد و شکوفایی میهن عزیزمان گام بردارند. بدون حضور مردم و استفاده از اقتدار ملی امکان نوآوری و شکوفایی در کشور امکان پذیر نیست، بنابراین با تبلیغات و ایجاد آموزش های لازم جهت دادن انگیزه های لازم به افراد برای ایجاد ستون پشتوانه ای از ایده ها و نوآوری های آتی جهت شکوفایی اقتصادی، فرهنگی و علمی کشور اسلامی مان می توان به یک مسیر منطقی و مطلوب شکوفایی و نوآوری دست پیدا کنیم. کمک به تولید علم و پژوهش در کشور با استفاده از خلاقیت ها می تواند مبنای محکمی برای نوآوری در نظام اجتماعی و اقتصاد و همچنین شکوفایی استعدادهای ملی و فرا ملی کشورمان باشد. با امید به نهضت ملی تولید علم و نوآوری ها و شکوفایی تلاش های روشنفکران کشورمان با توجه به سال نوآوری و شکوفایی و رسیدن کشورمان به یک وضعیت بسیار مطلوب تر از لحاظ توسعه اقتصادی و افزایش دانش و رشد صنعت و اجرای سند چشم انداز 20 ساله جمهوری اسلامی ایران.