پرداختن به آموزش چاپ و نظام آموزشی در جهان عرب یك موضوع مبرم است كه باید با دقت طرف توجه قرار گیرد.
اهمیت صنعت هرگز به اندازه سالهای اخیر نبوده است،این امر هنگامی اهمیت بیشتر خود را جلوهگر میسازد كه به تحولات سریع تكنولوژیك در صنعت چاپ توجه داشته باشیم.
علیرغم اینكه صنعت چاپ به عنوان یك صنعت مهم به پیشروی خود ادامه میدهد، اما توجه به آموزش چاپ در جهان عرب باید كماكان جلب شود. تعداد كمی از كشورهای عرب در این زمینه اقدام كرده و آموزش چاپ را جدی گرفتهاند.
مصر
پیشتازی در آموزش چاپ
صنعت چاپ یكی از مهمترین صنایع مصر است. از زمان زمامداری محمدعلی پاشا این امر مورد توجه قرار گرفت. علت این موضوع این است كه صنعت چاپ ظرف 180 سال گذشته مورد توجه دولت و وزارتخانهها در مصر بوده است.
رهبران مصری از همان آغاز دریافتند كه سرمایهگذاری بر روی مردم به خصوص هنگامی كه پای توسعه و تمامیت یك سیستم در هر صنعت مطرح میشود، امری كلیدی به حساب میآید.
بررسی سیستم آموزش چاپ مصر حكایت از آن دارد كه این سیستم از لحاظ داشتن شرایط یك نظام آموزشی از وضعیت ایدهآل و سازماندهی خوبی برخوردار است.
اولین انستیتو آموزش چاپ مصر در سال 1924 توسط جان نیوتن(John Newton) درون یكی از قدیمیترین چاپخانههای مصر یعنی الامیریه تاسیس شده است. این مدرسه كه هنوز هم فعالیت دارد، بر ارتقای كیفیت كار كاركنان از طریق دروس نظری و عملی و كارگاههای كاری متمركز است. در این مطلب تلاش میشود مراكز تخصصی آموزشی، مراكز پرورشی، انستیتوها و نهادهای چاپ در مصر معرفی شود.
_ دپارتمان چاپ، نشر و بستهبندی
_ دانشكده هنرهای كاربردی
_ دانشگاه حلوان مصر
این دپارتمان در سال 1949 تحت عنوان « دپارتمان فتومكانیك و چاپ » در دانشكده هنرهای كاربردی تاسیس شده است. ریشههای این دپارتمان را میتوان در « مدرسه الفنون و الصنایع السلطانیه » (مدرسه هنرها و آموزشهای هنرستانی) دید كه تحت نام « مدرسه العملیات » توسط محمدعلی پاشا در سال 1839 در بولاق مصر تاسیس شد.
نخستین دورههای عالی در این زمینه در این مركز در سال 1969 دایر شد. گفته میشود این تنها دپارتمانی است كه مدارك فوق لیسانس و دكتری در این رشته میدهد. دانشجویان در اینجا پس از 5 سال مدرك لیسانس در زمینه هنرهای كاربردی میگیرند. این مركز تاكنون بیش از 30 دكتری و 75 مدرك فوق لیسانس به دانشجویان خود داده است. اولین فوق لیسانس این مركز در سال 1971 اعطا شده است و این در حالی است كه
نخستین مدرك دكتری در سال 1977 داده شده است.
شرح درسها در اینجا به طرزی گسترده سه عرصه را پوشش میدهد: طراحی- پیش از چاپ، تكنولوژیهای چاپ و سیستمها و بالاخره مراحل صحافی و تكمیلی.
چاپخانه دانشگاه حلوان هم علاوه بر دورههای تابستانی به یادگیری عملی چاپ برای دانشجویان كمك میكند. این چاپخانه به یادگیری و كسب تجربه و فراگیری دانش روز مربوط به تكنولوژیها، سیستمها و ماشینها كمك میكند.
دپارتمان مهندسی چاپ در دانشكده فنی نظامی
این بخش در كالج فنی ارتش در سال 2001 تاسیس شده و واحد این دپارتمان به گونهای طراحی شده كه دانشجویان بتوانند كلیه جنبههای مهندسی مكانیك را فرا بگیرند. این دپارتمان در عین حال یك چاپخانه كوچك هم دارد. ضمن اینكه خود دانشكده هم چاپخانه اختصاصی خودش را دارد. این كالج دورههای فوق لیسانس و دكتری در زمینه چاپ دارد. اكثر دانشجویان فارغالتحصیل این مركز با عنوان افسری در تاسیسات چاپ ارتش مصر خدمت میكنند.
بخش چاپ در انستیتو فنی نظامی مصر
بخش چاپ دورههای آموزشی جامعی را به تكنسینهای چاپ ارایه میدهد تا دانش نظری و عملی برای سیستمها و تكنولوژیهای جدید را در چاپخانه آموزشی بالا ببرد و این امر كارآموزان را به افسرانی موثر تبدیل میسازد.
دپارتمان تكنولوژیهای چاپ،
مهندسی و تولید در آكادمی اخبار الیوم
این آكادمی كه در سال 1998 تاسیس شده متعلق به بزرگترین و قدیمیترین روزنامه مصر است. طیفی از دپارتمانهای مختلف را داراست. یكی از این دپارتمانها، دپارتمان مهندسی است. آكادمی شامل دپارتمانهای فرعی هم هست كه از آن جمله میتوان به دپارتمانهای تكنولوژیهای چاپ و تولید مهندسی، ارتباطات و كامپیوتر، الكترونیك و مهندسی صنعتی اشاره كرد.
دوره پنج ساله این آكادمی در سال اول با دوره یك ساله مشترك آغاز شده و سپس چهار سال آموزش در حوزههای تخصصی تعقیب میشود. فارغالتحصیلان همه فرایندهای مرتبط با صنعت چاپ و نشر را فرا میگیرند.
افزون بر این كالج اخبار الیوم یك دپارتمان رسانه، علوم كامپیوتری و تكنولوژی اطلاعات و علم مدیریت نیز دارد.
دپارتمان طرحهای چاپی
دانشكده هنرهای زیبا، دانشگاه اسكندریه
این دپارتمان اگر چه یك دانشكده هنرهای زیبا است، اما تقریبا تمام بخشهای چاپ و نشر را پوشش میدهد. فارغالتحصیلان پس از طی یك دوره 5 ساله لیسانس میگیرند. دانشكده مزبور در عین حال دورههای فوق لیسانس و دكتری مطالعات چاپ را نیز طراحی كرده كه با بخش چاپ و نشر و بستهبندی دانشكده هنرهای كاربردی قاهره در ارتباط نزدیك است.
آكادمی رسانههای چاپی هایدلبرگ در قاهره
این انستیتو كه در سال 2000 تاسیس شده یكی از شعب منطقهای و اصلی هایدلبرگ است كه در خود هایدلبرگ بنا نهاده شده است.
این آكادمی اولین دوره خود را در سال 2001 آغاز كرد. تمركز این آكادمی بر ارایه دورههای كوتاه مربوط به مدیریت رنگ، فرآیندهای چاپی، چاپ پیشرفته، مدیریت كیفیت، چاپ امنیتی و مدیریت چاپ است كه پس از طی این دورهها كارآموزان مدرك هایدلبرگ را دریافت میكنند.
مهندس احمد خطاب مدیر آكادمی مصرانه معتقد است كه چاپ فقط یك شغل نیست بلكه یك صنعت كامل است و آكادمی با آن به صورت یك صنعت بینالمللی برخورد میكند.
آكادمی هایدلبرگ تا اواسط سال 2007 توانسته است 151 دوره آموزشی را با 981 شركتكننده از سراسر جهان عرب با اكثریت غالب از عربستان سعودی و منطقه خلیج بگذراند.
آكادمی هایدلبرگ سمینارها، كنفرانسها و كارگاههای مرتبط با چاپ را برگزار میكند و علاوه بر این دورههای آن متمركز بر نیازهای مشتریان چه از داخل و چه از خارج مصر است. بسیاری از این دورهها در دبی، سودان، كویت و عربستان سعودی برگزار شدهاند.
آكادمی رسانههای چاپی هایدلبرگ در آلمان عملا بر فعالیتهای آكادمی هایدلبرگ قاهره نظارت دارد. این در حالی است كه شركت یوسف علام و شركا كه یكی از قدیمیترین شركتهای عرصه چاپ است و صاحب ساختمان هایدلبرگ میباشد، بر آكادمی هایدلبرگ نظارت اداری دارد.
مراكز آموزش چاپ هنرستانی
سازمان تولید كارا وزارت صنعت و تجارت دو سال پس از تاسیس سازمان آموزش هنرستانی و تولید كارا، اكثر مراكز در سال 1958 تاسیس شدهاند. این مراكز طیف گستردهای از مشاغل و تخصصها را پوشش میدهند.
نخستین مركز چاپ در سال 1961 در اسكندریه و دومین مركز در سال 1963 در قاهره تاسیس شد و یك مركز جدید تعاون هم در سال 2004 تاسیس شده است. از سال 1960 نیز یك مركز تخصصی آموزشی نیز دایر شده است.
هدف این مراكز چاپ كه اولینها در نوع خود بودهاند، تحویل فارغالتحصیلان ماهر به بازار است. آنها دورههای 3 سالهای را میگذرانند كه بر پیش از چاپ، چاپ و پس از چاپ متمركز است.
مدارس متوسطه فنی صنعتی
وزارت آموزش
این مدارس متوسطه تحت نظارت بخش آموزشی فنی وزارت آموزش دایر شدهاند. هدف این مدارس ارایه دورههای متمركز بر كل فرآیند چاپ است.
سه مدرسه عمده این عرصه در اسكندریه، قاهره و الفیوم قرار دارند. دورههای اسكندریه و قاهره دورههایی 3 ساله هستند كه در الفیوم تا 5 سال طول میكشند. دورهها هم نظری و هم عملی است و پیش از چاپ، صحافی و عملیات تكمیلی را در برمیگیرد. چاپ افست و سیلك هم در دستور كار است.
دپارتمانهای چاپ در مراكز مختلف وزارت امور اجتماعی
18 دپارتمان در مراكز این وزارتخانه به آموزش چاپ اشتغال دارند. این دپارتمانها به كسانی سرویس میدهند كه در نظامهای سنتی آموزشی پرورش یافتهاند. این دپارتمانها به این نوع افراد كمك میكنند تا مهارتهای بیشتری در چاپ به دست آورند. دورههای این دپارتمانها 2 ساله است و به كسانی كه این دورهها را سپری میكنند برای یافتن كار كمك میكنند.
انستیتو امور مدنی، وزارت كشاورزی
دورههای این انستیتو 2 ساله است و برای حضور در آنها باید دوره آموزش متوسط طی شده باشد و معدل بالا هم كسب شده باشد.
انجمن توسعه صنایع چاپPIDA ))
انجمن توسعه صنایع چاپ به چاپكاران مصری از جوانب مختلف كمك میكند. انجمن توسعه صنایع چاپ در سال 2007 برای ارایه دورههای كوتاه مدت تاسیس شد. بدیهی است كه صنعت چاپ مصر یك صنعت كارا و متنوع است. اما به دلیل تحولات پیاپی تكنولوژیك در این زمینه و نیازهای فزاینده به سرمایهگذاری در زمینه سیستمها و تكنولوژیهای چاپخانه و نیز ضرورت مقابله با چالشها، وجود چنین انجمنها و مراكزی ضروری به نظر میرسد و نباید چنین مراكزی برای ادامه فعالیت صرفا از دولت كمك بگیرند.
كمك شركتها، آژانسها و تولیدكنندگان نیز به این مراكز از ضرورتها به شمار میآید.
مركز مدرانیزاسیون صنعتی(IMC) و مركز آموزش صنعتی(ITC) یك پروژه استانداردسازی را برای صنایع مصر در زمینه آموزش به دست گرفتهاند و برای برخی از دورهها، كمكهای مالی از نهادهای بینالمللی و اروپایی دریافت كردهاند.
سایر پروژههای چاپی در سال 2007 شروع شده و هدف آنها اتمام چنین پروژههایی در سال 2008 است.
پروژههای دیگری هم در زمینههای فلكسو، سیلك، روتوگراور و فرآیندهای دیجیتال چاپ و روندهای چاپی در جریان است كه با نظارت انجمن توسعه صنایع چاپ و اتاق صنایع چاپ مصر دنبال میشوند.
اكنون راه مصر طرف توجه سایر كشورهای عربی قرار گرفته است و آن هم دورههای آموزشی را آغاز كردهاند.
تونس، مركز هنر چاپ
مركز هنر چاپ در آریانه، تنها مركزی است كه برنامههای تخصصی فنی برای تربیت نیروی انسانی بر اساس استانداردهای بینالمللی ارایه میدهد.
آموزش فنی و نظری در این مركز به سطح فنی افرادی كه امتحان هنرستان را میدهند، وابسته است. این مركز در سال 1982 با حمایت دولت شكل گرفت و در سال 1996 طراحی دوباره شد. این مركز دارای تجهیزات پیش از چاپ و ماشینهای چاپ افست است و بخشی هم برای صحافی و عملیات تكمیلی دارد. كارگاه چاپ سیلك و كارگاه تست مركب هم از امكانات دیگر این مركز است.
واحدهای این مركز، پیش از چاپ، چاپ و پس از چاپ را در برمیگیرد. متقاضیانی كه میخواهند در این مركز پذیرفته شوند باید سال دوم دبیرستان را با موفقیت سپری كرده باشند.
مركز مزبور در عین حال مشاورههای تكنیكی هم میدهد و مطالعاتی را نیز صورت میدهد. مركز مزبور دارای 20 كارمند و 50 كارآموز است. تعداد كارآموزان تا سال 2006 به 487 نفر رسیده است.
امارات متحده عربی
توجه به صنعت چاپ با توجه به تحولات تكنولوژیك گسترش یافته است. آموزش چاپ نیز اخیرا طرف توجه قرار گرفته و قراردادی بین انستیتو چاپ مسكو و یكی از شركتهای این بخش در امارات به امضا رسیده است.
طبق این قرارداد یك مركز جدید چاپ در مدیاسیتی دبی افتتاح میشود. این انستیتو دورههای تخصصی خواهد داشت و مدرك چاپ اعطا خواهد كرد.
سوریه
یك یا دو انستیتو فنی در سوریه وجود دارد كه چاپ افست و نیز مراحل پس از چاپ را آموزش میدهند.
مغرب
مراكز و انستیتوهای آموزش چاپ در مغرب فعالیت دارند.
انستیتو تخصصی تكنولوژیهای كاربردی: این انستیتو دارای 1494 كارآموز است كه 173 نفر از آنها از بخش چاپ آمدهاند. این انستیتو 56 كارآموز دارد و 13 مدیر، 18 سالن سخنرانی، 8 سالن تخصصی و 8 كارگاه.
انستیتو تخصصی تكنولوژیهای كاربردی: این انستیتو در شهر فاس قرار دارد و در سال 1990 تاسیس شده است. دارای 896 كارآموز و 48 مربی است و فضایی به وسعت 7200 متر مربع دارد. این انستیتو دارای 9 سالن و 4 كارگاه و 3 ماشین دو رنگ است. در مراكش وتانجر دو انستیتوی دیگر به كار آموزش چاپ اشتغال دارند.
الجزایر
انستیتوINSFP كه در بلیدا در سال 2002 افتتاح شده است، دارای 18 سالن است كه 3 سالن از این مجموعه به چاپ اختصاص یافته است.
در این سالنها دو ماشین رنگی و دو ماشین تك رنگ وجود دارد. انستیتوINSFP دارای 574 كارآموز است كه 64 تن از آنها در عرصه چاپ آموزش میبینند. اولین مدرك این مركز در سال 2008 اعطا خواهد شد. دو انستیتوی دیگر هم در این عرصه فعال هستند كه یكی از آنها در الجزیره و دیگری در قسطنطنیه فعالیت دارد.
بحرین
انستیتو شیخ خلیفه دورههای تخصصی چاپ ارایه میدهد و همچنین به فارغالتحصیلان در یافتن كار كمك میكند. این انستیتو در سال 2006 دارای 36 كارآموز بود كه در عرصه چاپ افست آموزش میدیدند.
عربستان سعودی
عربستان سعودی جزو معدود كشورهای جهان عرب است كه مانند مصر به آموزش چاپ اهمیت میدهد.
انستیتو عمومی آموزش فنی و هنرستانی
انستیتو عمومی آموزش فنی و هنرستانی عربستان كار خود را از سال 1984 شروع كرده و دارای 16 بخش تخصصی است.
احمد الغامدی مدیر انستیتو آموزش هنرستانی در دمام میگوید سه مركز در جده، ریاض و دمام وجود دارد كه به كارآموزان، مسایل پیش از چاپ، تفكیك رنگ، چاپ، صحافی و تكنولوژیهای مرتبط با عملیات تكمیلی را آموزش میدهند. هر مركز بین 60 تا 80 كارآموز دارد.
به گفته الغامدی انستیتو آموزش هنرستانی 30 كارآموز را برای یك ماه پذیرش میكند. مركز ریاض هم كانون ویژهای برای آموزش دارد.
انستیتو توسط دولت عربستان تامین مالی میشود. دورههای این مركز نه تنها رایگان است، بلكه كارآموزان از كمك تحصیلی هم برخوردار میشوند. به كارآموزان گواهی حضور در دوره اعطا میشود و این مدرك را پس از طی دوره یك ساله دریافت میكنند.
مركزی هم در انستیتوی مزبور وجود دارد كه به یافتن كار برای كارآموزان كمك میكند. تنها پیش شرط پذیرفته شدن در این مركز گذراندن موفقیتآمیز آموزش كارایی سطح متوسطه است.
انستیتو با كسب تجارب مراكز مشابه در سطح بینالمللی، شرح درسها و برنامههای جدیدی را تدوین كرده است تا فارغالتحصیلان بتوانند به نیازهای بازار داخلی پاسخ دهند.
این برنامهها تركیبی از بستههای آموزشی در قالب گروهی از كتابهاست كه به زبانی ساده و قابل فهم نوشته شدهاند و مسایل نظری و عملی تمام موضوعات چاپی را در برمیگیرند.
مركز آموزش هنرستانی جده
این مركز كه یك نهاد خصوصی است، دورههای 12 تا 18 ماهه برگزار میكند و هدف آن تربیت كارآموزان ماهر و دارای استانداردهای پایهای برای چاپ است.
مركز آموزش هنرستانی جده كه در سال 2006 تاسیس شده است بر افست متمركز است. این مركز در تلاش است تا یك گواهی دو ساله اعطا كند.
اردن
مدرسه چاپ عمان (امان) در سال 1992 زیر نظر وزارت آموزش تاسیس شده است و با همكاری ایتالیاییها كار میكند و به دانشآموزان سالهای اول و دوم دبیرستان آموزش میدهد.
نحوه تدریس در این مدرسه به این صورت است كه 3 روز آموزشهای نظری و 2 روز آموزش عملی داده میشود. مدرسه چاپ عمان سالیانه حدود صد فارغالتحصیل دارد.
مهندس هاجس داری مدیر مدرسه چاپ عمان میگوید: « فارغالتحصیلان مدرسه گواهینامه میگیرند و ما به آنها در زمینههای طراحی، مونتاژ، چاپ افست و لمینت آموزش میدهیم.»
هاجس داری میگوید در اردن دو مركز وجود دارد كه هر دو دورههای آموزش چاپ دارند.
به گفته وی، مدرسین این مدرسه در سال 1992 برای گذراندن یك دوره آموزشی 8 ماهه به ایتالیا اعزام شدهاند و در بازگشت به تدوین برنامههای تخصصی درسی همت گماشتهاند.
هاجس داری در اشاره به دشواریهای كارآموزان در جذب شدن به بازار كار میگوید آنها با مشكلات عدیدهای مواجه هستند كه اصلیترین آنها دستمزدهای پایین است.
در این مدرسه عمدتا از تجهیزات ایتالیایی استفاده میشود كه از جمله آنها میتوان به ماشینهای چاپ افست، ماشینهای لمینیت، تازن، دوخت و برش اشاره كرد.