( منبع : سایت اندیشه قم ) بطور قطع مى‏توان گفت: شهر قم، اولین مركز تشیع در ایران بوده است. زیرا سابقه تشیع آن به ربع آخر قرن اول هجرى، باز مى‏گردد و تا آن موقع، ایران هنوز گرفتار كشمكش بین پذیرش اسلام و باقى ماندن بر دین آباء و اجدادى خود بود. اما قم، مشى مذهبى خود را برگزیده بود. در مورد اینكه آیا قم یك شهر اسلامى است و یا اینكه قبل از اسلام نیز وجود داشته، سخنان زیادى گفته شده است.« حموى» آنرا یك شهر اسلامى مى‏داند (1) .

 اما كسان دیگرى، آنرا شهرى «قدیمى» دانسته و ادله‏اى نیز ارائه كرده‏اند. ادله‏اى كه دیگران به نقد و بررسى آنها نشسته‏اند (2) و اینجا جاى بحث از آنها نیست از مجموع حوادث مربوط به نفوذ اعراب اشعرى در این منطقه كه راوى اصلى آن« مؤلف تاریخ قم» است، چنین بر مى‏آید كه گروههایى از عجمان در این منطقه مى‏زیستند. اما اعراب، پس از مدتى آنها را از آن نقطه بیرون كرده و از بین برده‏اند (3) . عربهایى كه به این منطقه آمدند از«اشعرى‏ها»بودند كه اصل آنها از مناطق جنوب حجاز بود . و پس از آمدن «ابو موسى اشعرى»به مدینه، كسان دیگرى نیز از جنوب جزیرة به مدینه آمده و پس از نفوذ اسلام به عراق، در كوفه سكنى گزیدند. بنا به گفته یعقوبى، اكثریت عربهایى كه ساكن قم شدند از قبیله «مذحج» و پس از آن، اشعرى‏ها بودند (4) .

 در همین زمینه روایاتى نیز وجود دارد كه حاكى از وجود عربها حتى قبل از اشعرى‏ها در قم است. در روایتى آمده كه گروهى از موالى ابن عباس در نیمه اول قرن اول هجرى به قم آمدند و در آنجا ساكن شدند. همچنین گفته شده كه بعد از قیام مختار در سال 67 گروهى از بنى اسد به قم مهاجرت كردند. و در آنجا ساكن گردیدند. همینطور اشاره به آمدن بنى مذحج و قیس نیز قبل از اشعرى به این منطقه شده است (5) . یكى از اولین اجداد كسانى كه از اشعرى‏ها به قم آمدند (6) «سائب بن مالك اشعرى» بوده است. بنا به نقل «كلبى» او در كوفه، «شیخ شیعه» بوده است. گرایش شیعى او در حد یك «تشیع اعتقادى» بوده و لذا از «عبد الله بن مطیع» والى «عبد الله بن زبیر» مى‏خواهد تا «سیره على (ع)» را در بین آنها اجراء كند (7) ، او پس از خروج مختار كه به دفاع از خون حسین (ع)،قیام كرده بود به او مى‏پیوندند. و تا آخرین لحظات در كنار مختار، باقى مى‏ماند تا اینكه به شهادت مى‏رسد (8) . با این مقدمات، تشیع در خانواده آنها وجود داشته است. طبعا روحیه ضد «اموى» نیز در آنها بسیار شدید بوده. بعدها وقتى «عبد الرحمن بن اشعث» بر علیه حجاج شوریده (9) ، «احوص» پسر مالك بن سائب نیز در میان آنها بود و دستگیر شد. اما بعدها، «عبد الله» برادر «احوص» وساطت كرده، او را آزاد ساخت. از آنجا كه زمینه دستگیرى مجدد او و دیگر برادرش وجود داشت، آنها تصمیم گرفتند تا خود را از «عراق» دور كنند. و به نقطه دیگرى كه دور از دسترس «حجاج»باشد بروند. از اخبار تاریخى چنین بر مى‏آید كه آنها به قصد «اصفهان»كه بدست «ابو موسى اشعرى» فتح شده بود، حركت كردند. اما در منطقه «قم» ساكن شدند. ابتدا با اهالى آن منطقه كنار آمده، اما پس از مدتى در یك درگیرى، بر آنان فائق شدند. بدین شكل، شهر قم با وجود یك سرى اعراب اشعرى كه گرایش شدید شیعى داشتند، پایه گذارى شد. در كنار آنها قطعا ایرانیانى نیز وجود داشته و یا بعدا آمده‏اند. بطوریكه حتى بنا به نوشته «ابن حوقل» زبان آنها، پس از مدتى به فارسى تبدیل شده است (10) . «حموى» مى‏نویسد: اولین كسى كه از اعراب بدین شهر آمد، «عبد الله بن سعد» بود. او پسرى داشت كه در كوفه تربیت شده و از آنجا به قم منتقل شده بود. او بر مذهب «امامیه» بوده و كسى است كه تشیع را بدان نقطه آورده بطوریكه حتى یك سنى نیز در آنجا وجود نداشت (11) .

 مؤلف تاریخ قم در این باره مى‏نویسد: اینان اولین كسانى بودند كه تشیع را به صورت علنى اظهار كردند. در صورتیكه تا آن موقع، هنوز در منطقه‏اى دیگر، چنین اظهار علنى صورت نگرفته بوده است (12) . او در جاى دیگر مى‏نویسد:«..دیگر از مفاخر ایشان «اشعرى‏ها» آنكه: «موسى بن عبد الله سعد اشعرى» به قم ابتداء كرد به اظهار مذهب شیعه تا دیگران از اهل قم بدو اقتدا كرده و اظهار مذهب شیعه كردند» (13) بعد از او، تشیع در این خاندان به صورت یك اصل مسلم، مطرح گردید. تا آنجا كه بنا به گفته مامقانى: منسوبین به عبد الله، بسیار زیاد بوده و اكثر آنها از صلحاء و مرتبط باائمه (ع)بوده‏اند (14) . كشى نیز روایات متعددى از ملاقات عمران بن عبدالله بن سعد و نیز عیسى بن عبد الله را با امام صادق علیه السلام نقل كرده است (15) . نوع تشیع قم چنانچه از عبارات «حموى» بدست مى‏آید اولین شیعه این دیار، یك «شیعه امامى» بود. و این اصطلاح، همان پذیرش تشیع«اثنى عشرى» است. آنها متابعت از ائمه طاهرین را پذیرفته و پس از شهادت هر امام، بگونه‏اى كه خود تحقیق كرده و علائم امام بعدى را شناسائى مى‏كردند، به امام جدید پیوند مى‏خوردند. و تا زمان اتمام غیبت صغرى به طور مرتب در ارتباط با نمایندگان حضرت صاحب الأمر (ع) بودند. در نشان دادن این نوع تشیع در قم، برسى دو قسمت مى‏تواند ما را یارى كند: الف ـ ارتباط آنها با ائمه: در بیان ارتباط قمى‏ها (البته همان اشعرى‏ها بودند كه كم كم به قمى شهرت یافتند (16) همین بس كه تعداد كثیرى از آنها به عنوان صحابى ائمه در كتب رجالى شیعه، معرفى شده‏اند (17) . یكى از آنان «یونس بن عبد الرحمن» است كه «ابن شاذان » از «ابن المهتدى» نقل مى‏كند : او، بهترین فرد قمى است كه او دیده است. او، وكیل امام رضا علیه السلام بوده و هنگامى كه «ابن المهتدى» از امام مى‏خواهد كه اگر شما را ندیدیم از چه كسى مسائل را بپرسیم امام، یونس را معرفى مى‏كند (18) .

اضافه بر آن، روایات كثیرى در فضیلت قم و اهالى آن در كتب حدیث، ذكر شده است. این روایات، به اندازه‏اى است كه اگر بتوان تعدادى از آنها را منكر شد، هرگز نمى‏توان تمامى آنها را رد كرد. در روایاتى از قول امام صادق علیه السلام، قم به عنوان ملجأ و پناهگاه شیعیان، شمرده شده است (19) . این مطلب، بسیار طبیعى به نظر مى‏رسد. با توجه به دورى قم از مركز خلافت و نیز رواج تشیع در آن، براحتى مى‏توانسته، پناهگاهى براى یاران ائمه باشد. تأیید شیعیان قم از ناحیه امام صادق (ع)،تا حدود زیادى بمنزله تأیید «تفكر »آن دیار است. در روایت دیگرى از امام صادق (ع)آمده: «قم بلدنا و بلد شیعتنا» (20) و در روایت دیگر آمده: «و ان لنا حرما و هو بلدة قم» (21) و باز آمده «اهل قم، انصارنا» (22) همچنین، از شیعیان خواسته شده كه در موقع شیوع فتنه‏هاى بنى عباس به كوفه و نیز به قم و حوالى آن بروند، زیرا: «فى قم شیعتنا و موالینا» (23) در روایت دیگرى قم به نام «كوفة صغیرة» (24) نامیده شده است. از روایات چندى نیز بدست مى‏آید كه ارتباط آنها به مرور زمان با ائمه، گسترده‏تر مى‏شده است. از امام عسكرى (ع) نقل شده است كه براى آنها و مردم «آبه»، نامه نوشته و براى آنان آرزوى هدایت الهى كرده‏اند. (25) از امام جواد (ع) نیز در پاسخ نامه «على بن مهزیار»، نامه‏اى نقل شده كه آنحضرت از گرفتارى مردم قم، آگاه شده و دعا فرموده است: «خداوند، مردم قم را از این گرفتارى آزاد گرداند» (26) . همچنین نقل شده است كه: «حسین بن روح»، یكى از نواب (امام زمان (ع))، به گروهى از فقهاى قم، نامه نوشته و در نامه مطالبى را عنوان نموده است. آنگاه از آنها خواسته است كه ببینند، چه مقدار با مطالب آن مخالفند. آنها پس از مطالعه، اظهار داشته‏اند كه تنها در یك مورد جزئى، نظر دیگرى داشته‏اند (27) .

بدین شكل، هماهنگى آنها با ائمه، كاملا مشهود است. از روایات دیگرى، چنین بدست مى‏آید كه آنها با حضرت رضا علیه السلام، رفت و آمد داشته‏اند (28) .همچنین آمده است كه آنها، اولین كسانى بوده‏اند كه براى ائمه (ع)، خمس فرستاده‏اند (29) . شیخ «قوام اسلامى» با توسل به روایات، 43 مورد فضیلت براى قم و اهالى آن، ذكر كرده است (30) . در یكى از مصادر اهل سنت نیز آمده است كه «ابو موسى اشعرى» از على (ع) در مورد بهترین مناطق در موقع فتنه پرسش كرد، امام (ع) در پاسخ، منطقه «جبل» را ذكر كرده و پس از آن، خراسان و در نهایت، منطقه قم را بهترین محل معرفى كرده است (31) . در روایت دیگرى نیز آمده است: «لو لا القمیون لضاع الدین» (32) یعنى: اگر قمى‏ها نبودند، دین از بین مى‏رفت. بالاخره كشى، روایاتى در باب آمدن عمران و عیسى، فرزندان عبدالله قمى، نزد امام صادق (ع) نقل كرده است (33) . ب ـ گفته‏هاى مورخین و جغرافى دانان: شاهد دیگرى كه مى‏تواند در مورد تشیع «اثنى عشرى»قمى‏ها مورد استقاده قرار گیرد، اظهارات جغرافى دانها در مورد عقائد مردم قم است. «قزوینى» در مورد عقیده مذهبى آنها مى‏نویسد : «اهلها شیعة غالیة جدا» كه این تعبیر، براى تشیع اعتقادى به كار مى‏رود (34) . او داستانى را نقل مى‏كند كه نشان مى‏دهد، حتى یك سنى نیز در این شهر وجود نداشته است . گزارش مقدسى نیز حاكى از آن است كه مردم قمى، شیعه غالى هستند (35) . «بلخى» نیز نوشته است كه اهل قم، همگى شیعه و غالب آنا «عرب» هستند (36) . «ابن حوقل» نیز نوشته است كه مذهب غالب بر قم، تشیع است (37) و در عبارت دیگرى نوشته: «و جمیع اهل قم شیعه هستند. آنها فریب كسى را نمى‏خورند. زبان آنها نیز فارسى است» (38) . «مستوفى» (720 ه.ق) نوشته است: «مردم آنجا، شیعه اثنى عشرى‏اند. و بغایت متعصب» (39) از روایت تاریخى دیگرى بدست مى‏آید كه مذهب آنها «رفض» بوده كه همان تشیع امامى است (40) «ابو الفداء» نیز مى‏نویسد: قم را در سال 83 هجرى «عبد الله بن سعدان» و «احوص» و «اسحاق»و«نعیم» و... بنا كردند و «موسى» پسر «عبد الله بن سعدان» تشیع را در آن دیار، آشكار ساخت (41) .

مؤلف «حدود العالم» نیز به تشیع آنها اشاره كرده است (42) .«قاضى نور الله» نیز نوشته است: بلده قم،شهرى عظیم و بلده‏اى كریم و از جمله بلادى است كه همیشه، دار المؤمنین بوده. بسیارى از اكابر و افاضل و مجتهدان شیعه امامیه از آنجا برخاسته‏اند (43) «آدم متز» نیز شهر قم را بعنوان یكى از شهرهاى مهم شیعى، ذكر كرده است (44) . در آثار دیگر متأخرین نیز این مضمون وجود دارد. (45) عبارات فوق، نشان مى‏دهد كه مذهب این شهر، تشیع و آنهم از نوع تشیع اثنى عشرى است. این عبارات در عین حال، نشان مى‏دهد كه در قرون مختلف، مذهب این شهر تغییر نكرده و این نویسندگان در قرون متمادى، چنین گرایشى را تأیید كرده‏اند. هر كس در هر كجا اسمى از قم مى‏شنید، بدنبال آن شیعه در ذهنش تداعى مى‏شد. از آنجا كه اصفهان و قم دو نقطه مقابل یكدیگر بودند، بین آنها درگیرى وجود داشت. اسم قم براى انها، دردناك بود. در حكایتى آمده كه مردى اصفهانى، یكى را پرسید: از كدام شهرى؟ گفت: من از شهر دندان كنان!مرد فرومانده گفت: معنى، مفهوم نیست. مرد گفت: معنى آن است كه تا من گویم: از قم، گویى: آه!زیرا ذكر مذهب، بى فایده باشد. كه قمى الا شیعى نباشد. و الا رافضیش نخوانند! (46) قم و خلفاء از آنجا كه این شهر، یكپارچه گرایش شیعى داشت. نمى‏توانست به حكومت خلفا تن دهد. اما بناچار، مى‏بایست چنین مى‏كرد. در عین حال، سعى داشت تا به هر شكلى،مقاومت خود را اشكار كند. آنها در دادن «خراج»، كوتاهى مى‏كردند. و بارها، مورد آزار و اذیت قرار گرفتند. مؤلف «تاریخ قم» در این مورد مى‏نویسد: «...اهل قم، دراویش حالند. و بوقت ادراك ارتفاع غلات، بر مى‏دارند. و از اداى خراج تقاعد مى‏نمایند و تكاسل و تهاون مى‏كنند» (47) .و در عبارت دیگرى آمده كه: «...همت قوم و غرض ایشان، پیوسته در كسر خراج بوده است. پس از این جهت، بارها ایشان را به سبب خراج بلاد، هلاكت رسید. اول آنك: نافرمانى كرند، و عاملان مأمون را فرمان نبردند. و عصیان كردند. تا اینكه مأمون، «على بن هشام» را با خیلى تمام، بدیشان فرستاد تا ایشان را بكشت. و خراب كرد. و مالى بسیار جمع كرد (48) . دیگر در خلافت «معتصم»...تا معتصم على بن عیسى را با لشگرى چند، بر سر ایشان فرستاد تا ایشان را خراب گردانید... پس همچنین در خلافت «مستعین» و واقع شدن فتنه میان او و «معتز» امتناع كردند، از اداى خراج. و پس از آن، چند سال دیگر كه مستعین، مفلح تركى را بفرستاد تا كوشش كرد و مال بسیار جمع كرد. پس از آن در خلافت معتمد، مدت چند سال عصیان كردند.. سپس همچنین نافرمانى كردند در خلافت معتضد و عاملان او را غارت كردند» (49) .

 در مورد دیگرى نقل شده. ولاتى كه از طرف خلفا به قم مى‏آمدند، در داخل شهر، ساكن نمى‏شدند . این مسئله، احتمالا بدلیل ترس آنها از كشته شدن بوده است، گویا قبل از آن، نمونه‏هایى در این رابطه وجود داشته است . (50) از قول یكى از حكام نقل شده ما، مدت چند سال بقم والى و عامل بودیم نظر ما بر هیچ زنى نیامد (51) . در یك خبر تاریخى نیز آمده است كه در طول تغییر حاكمیت «بنى امیه» به «بنى عباس» از آنجا كه امر مشتبه بوده، هنوز روشن نبود، چه كسانى بر سر كار خواهند آمد (علویین یا بنى عباس) قمى‏ها در مقابل یك «سپاه اموى»، مقاومت كردند. هر چند شكست خوردند (52) از روایت دیگرى نیز چنین استفاده مى‏شود كه آنها در مورد «طاعة السلطان»، با دیگران تفاوت داشته و كوتاهى مى‏كردند! (53) هنگامى نیز كه «ابو السرایا» به نام یكى از «علویین» (ابن طباطبا) قیام كرد و پس از رحلت «ابن طباطبا»با شخصى به نام محمد بن زید بیعت كرد، «حسن بن سهل » وزیر مأمون، «هرثمة بن اعین» را به سراغ او فرستاد. در جنگى كه بین آنها درگیر شد، ابو السرایا» شكست خورد . در همین موقع گروهى از مردم قم به حمایت از«ابو السرایا» آمدند. بنا به گزارش بلاذرى»، یاران« هرثمه» با دیدن قمى‏ها، بر خود لرزیدند. و پس از آن، مدتها طول كشید تا شورش فروكش كرده و «ابو السرایا» به جانب بصره رفت (54) خلفا نیز به همین جهت و به خصوص بخاطر عناد با اهل سنت (ع)، سعى مى‏كردند تا افرادى را كه انحراف زیادى از اهل بیت (ع) دارند به عنوان این شهر بگمارند. (55) آنها در مقابل واكنش نشان مى‏دادند. نقل شده :اهل قم در زمان بعضى از خلفاى عباسى از اطاعت حاكم امتناع نموده، هر كس را بحكومت ایشان فرستادند با او مقاتله و محاربه كردند ...آخر الأمر، امیر ناصر الدولة بن حمدان را كه شیعى و امیر الامراء خلیفه بود، بر سر ایشان فرستادند. چون ناصر الدوله نزدیك قم رسید، اعیان آنجا با تحف و هدایا از وى استقبال كردند. و گفتند: ما به حكومت غیر مذهب خود، راضى نبودیم. و الحال كه تو آمدى، بالطوع و الرغبة، امتثال حكم تو مى‏كنیم. (56) .

طالبى‏ها و قم فشارى كه از ناحیه خلفاى اموى و بیشتر از آن، عباسى به طالبى‏ها وارد آمد، آنها را مجبور كرد تا به مشرق پناهنده شوند. شهرهاى مختلفى در ایران از شمال تا جنوب، مأواى آنها شده بود. در این میان، چند شهر به جهات خاصى، بیشترین تعداد را پذیرفته بود. شهر قم، یكى از این شهرها است. طبعا چنین شهرى با اعتقادات شیعى، براحتى از این افراد استقبال مى‏نمود . از خود امام صادق (ع) نیز نقل شده بود كه قم، ملجأ و پناهگاه شیعیان ماست (57) . به گفته «خوانسارى»، تنها دو شهر است كه بیشتر از همه جا، مدفن اولاد ائمه (ع) است : یكى،شهر رى و دیگرى، قم. هر چند در سایر بلاد نیز از جمله شیراز، اصفهان و كاشان، مقبره‏هائى به چشم مى‏خورد (58) . اهمیت قم به اندازه‏اى بود كه وقتى «فاطمه بنت موسى بن جعفر (ع)» از طریق مناطق مركزى ایران عازم خراسان بود، در ساوه مریض گشت پرسید: «میان من و شهر قم، چقدر مسافت است؟» گفتند: ده فرسخ است. خادم خود را فرمود كه او را بردارد و به قم ببرد، خادم، او را به قم آورد. و آن بانو، در سراى «موسى بن خزرج بن سعد اشعرى» فرود آمد (59) . براى مردم این شهر «شیعه مذهب»، بسیار جالب بود كه كسى از علویین در آن شهر قدم گذارد . آنان نه تنها نسبت به علویین، بلكه نسبت به متعلقات آنها، بسیار علاقمند بودند. یك بار وقتى«دعبل خزاعى» جبه‏اى از امام رضا (ع) به پاس اشعارش گرفته و بدین شهر آمد، آنها با اصرار جبه را از او گرفتند (60) . تا سال 385 كه مؤلف تاریخ قم، كتاب خویش را تألیف كرده، تنها در كنار «مقبره فاطمه بنت موسى بن جعفر»، حدود 20 نفر از علویین، مدفون گردیده بودند. صرفنظر از آن كه كسان دیگرى از آنها در جاى دیگر این شهر، به خاك سپرده شده بودند. قبر حضرت فاطمه معصومه (ع)، بنا به اظهارات، رازى، مورد زیارت خاص و عام بوده است. «و اهل قم بزیارت فاطمه بنت موسى بن جعفر (ع) كه ملوك و امراء عالم حنیفى و شفعوى بزیارت آن تربت تقرب نمایند» (61) . قم و عالمان شیعه پیوند این شهر با ائمه، باعث شد تا علوم اهل بیت (ع) در این شهر، بسیار گسترده و زیاد باشد تا جایى كه از جمله بزرگترین صحابى ائمه (ع) ، مثل «یونس بن عبد الرحمن» (62) و «زكریا بن آدم»، قمى بوده‏اند. پس از آنكه شهر كوفه به عنوان اولین مركز شیعى، نفوذ خود را بتدریج از دست داد، احادیث اهل بیت (ع) به قم انتقال یافت (63) . و این شهر، محفل محدثین شیعه گردید. لذاست كه «حسین بن سعید اهوازى» و برادرش، ابتدا به اهواز و از آنجا به قم مى‏ایند (64) .

نمونه‏هاى این افراد، زیاد هستند (65) . مردم قم نیز كه نیاز بدین علوم داشتند، خود در پى علماى شیعى رفته و از آنان مى‏خواستند تا بدین شهر بیایند. از جمله، آنها «ابو اسحق» مؤلف كتاب مشهور «الغارات» كه به اصفهان رفته بود، خواستند تا به قم بیاید (66) . اما او، بدلیل آنكه اصفهان در «سنى گرى» بسیار شهرت داشت، مایل بود تا در آن شهر بماند و احادیث «اهل بیت (ع) »را ترویج كند. بسیارى از علماى مشهور شیعه از این شهر بوده و یا در آن، نشو و نماى علمى یافته‏اند . از جمله آنها «ابن بابویه قمى» است كه در اصطلاح نجاشى «شیخ القمیین فى عصره و متقدمهم و فقیهم» مى‏باشد (67) . یعنى: بزرگ اهل قم در زمان خویش، پیشوا و فقیه ایشان. «شیخ صدوق» نیز از جمله علماى معروف شیعه است كه از این شهر است. یكى از نویسندگان، سعى كرده با تأویلاتى، مرحوم كلینى و شیخ طوسى (68) را نیز قمى معرفى كند. حتى با توسل به تعبیرى از ابن شهر آشوب، شیخ مفید نیز «قمى»خوانده شده است (69) . ظاهرا گفته‏هاى او، نمى‏تواند چیزى را ثابت كند. جز آنكه: به تعبیر خود مؤلف كه: «هر كس مایل است، آنان را به شهر خود نسبت دهد. »، نگارنده هم از همین سنت تعبیر كرده است . او، نمى‏خواسته، بحث خود را استدلالى ارائه نماید. در هر صورت، مسلم است كه این شهر، محفلى براى محدثین شیعه بوده است. و دیگران از آن، انتظار داشته‏اند كه احادیث مربوط به اهل بیت (ع) را در آنجا بیابند. مأمون از «ریان بن صلت قمى» مى‏خواهد كه در مجلس عمومى، احادیثى را در فضل على(ع) نقل كند. او نیز عنوان مى‏كند. اما احادیثى مناسب‏تر از آنچه از خلیفه در این باره شنیده، ندارد! مأمون با تعجب از این امر، مى‏گوید: «لقد هممت ان اجعل اهل قم شعارى و دثارى» (70) یعنى: سعى داشتم، اهل قم را گلوى خویش سازم! از بعضى از روایات تاریخى بدست مى‏آید كه علماى قم در مشى مذهبى خود، عقائد غلو آمیز را رد مى‏كرده‏اند. آنها در این مورد، آنقدر سخت گیر بودند كه گاهى زیاد از حد در این باره، اصرار داشته‏اند. در سال 255 «احمد بن محمد بن عیسى»، یكى از محدثین معروف قم، تعدادى از روات را به جرم نقل روایات غلو آمیز از قم تبعید كرد (71) . البته بعدها عقیده «احمد بن محمد بن عیسى»، راجع به تعدادى از آنها تغییر نمود. افراد خارج شده، عبارت بودند از «عبد الرحمن بن حماد، ابو القاسم كوفى صیرفى» كه البته «احمد» از او، معذرت خواهى كرد. و در تشییع جنازه او نیز شركت جست (72) . «محمد بن اورمة ابو جعفر القمى» نیز متهم به غلو شد. (73)

 از جمله این افراد «محمد بن موسى» است (74) . «احمد بن محمد بن خالد برقى»، یكى از محدثین مشهور شیعى از جمله این افراد است كه بعدا به قم، بازگشت داده شد (75) . «محمد بن عیسى همدانى» نیز متهم به غلو شده و تضعیف گردید (76) . «حسین بن عبد الله محرر» نیز از جمله اخراج شدگان بوده است (77) .همچنین، «سهل بن زیاد» از قم اخراج شده و پس از آن به رى رفته است. (78) این تضعیف‏ها چندان مورد توجه قرار نگرفته است، مگر در مورد افرادى كه از طرق دیگر نیز تضعیف شده‏اند. در یك مورد، «خوارزمى» با متهم كردن قمى‏ها به تشبیه (79) ، اینطور وانمود كرد كه آنها، بعضى از روایات تشبیه را ذكر مى‏كرده‏اند. چنانكه در مورد «كاشان» آمده است: «و الغالب علیه الحشو» (80) كه بیشتر اشاره به اتكاى آنها بر احادیث و ظواهر آن دارد. این دو اتهام، بى شباهت به یكدیگر نیستند. اما با توجه به مواردى كه در سخت گیرى قمى‏ها، نسبت به مسئله «غلات» داشتیم، این یك دروغ است كه در قم، فرقه‏اى به نام «غرابیة» وجود داشت و معتقد بوده‏اند كه ارث فقط به دختر مى‏رسد. گفته شده: وقتى یك قاضى، حكم كرد كه دختر نصف پسر ارث مى‏برد، او را تهدید به قتل كردند (81) .فقه شیعه كه اكثریت علماى آن از قم و یا در قم بوده‏اند، خلاف این مطلب را گواهى مى‏دهد . و لذا این گفته به هیچوجه، قابل قبول نیست. تأثیر تشیع قم بر سایر مناطق با توجه به عقائد مذهبى سایر شهرهاى اطراف این شهر، بخوبى مى‏توان حدس زد كه تشیع از این ناحیه، بدان شهرها سرایت كرده است. و البته با توجه به قوت علماى این شهر، این مسئله براحتى قابل پذیرش است. «آوه» یا «آبه» یكى از شهرهاست كه گرایش شیعى شدیدى داشته و لذا با اهالى «ساوه» كه در «تسنن»، تعصب داشته‏اند، همیشه درگیر بوده اس. حموى با اشاره به جنگ دائمى بین آنها از«میمندى» شعرى نقل مى‏كند كه دلالت بر تشیع اهالى «آبه» دارد (82) . «قزوینى» نیز نوشته است كه «اهل آبة كلهم شیعیة» (83) یعنى: مردم آبه، همگى شیعه‏اند.«مستوفى» نیز نوشته است كه اهالى خود ساوه، سنى مذهب‏اند . اما تمام دهات اطراف آن، شیعه اثنى عشرى مى‏باشند (84) .«شیخ طوسى» روایت كرده كه یك زن از اهالى «آبه»، خواست تا 300 دینار پول خود را با دست خود به ابو القاسم بن روح بدهد. و لذا نزد او آمد و پول را بدو داد (85) .امام عسگرى (ع) نیز آنها را مورد توجه قرار داده است (86) .یكى دیگر از این شهرها، «كاشان» است. قزوینى در مورد ان مى‏نویسد: «اهلها شیعة امامیة غالیة جدا»اهالى آن، شیعه غالى امامى هستند. پس از آن، اشاره به سنت مرسوم در این شهرها در مورد انتظار حضرت مهدى، عجل الله تعالى فرجه مى‏كند (87) .«حموى» نیز نوشته كه «اهلها كلهم شیعة امامیه» (88) .مستوفى نیز نوشته است: «مردم شیعه مذهب‏اند. و اكثرشان، حكیم وضع و لطیف طبع و در آنجا جهال و بطال، كمتر باشند.» (89)

«ماهاباد»، یكى از قریه‏هاى بزرگ اطراف كاشان نیز شیعه امامى بوده‏است (90) .گفته شده: قبر ابو لؤلؤ، قاتل خلیفه دوم در شهر كاشان است كه مقبره‏اى نیز به نام او در این شهر، وجود دارد (91) .اما این مطلب، به هیچ روى، صحت ندارد. زیرا به اجماع مورخین، او در همان مسجد، پس از زدن ضربت بر عمر، خودكشى كرد. صرفنظر از بعضى از دهات آن كه سنى بوده‏اند (9) ، بعضى از آنها نیز همانگونه كه گذشت همچون «ماهاباد»، شیعه امامیه بوده‏اند (93) . اهالى «فراهان»، یكى دیگر از مناطق اطراف قم، شیعه امامیه بوده‏اند. مستوفى درباره آنها نوشته: «... و مردم، آن، شیعه اثنى عشرى‏اند و بغایت متعصب» (94) . «تفرش» كه گاهى «طبرس» نیز بر آن اطلاق شده، جزو همین مناطق شیعه نشین اطراف قم است. مستوفى در این باره نوشته: «مردم آنجا، شیعه اثنى عشرى بوده و از قدیم الایام، همین مذهب را داشته‏اند» (95) .همین مؤلف از «مرآت البلدان»، نقل كرده كه: «عمده سكنه تفرش، سادات حسینى‏اند.» گویند : این سادات از حززن مكه هجرت و بدانجا آمده، سكنى گزیده‏اند. عمده تشیعى كه در مناطق جبل (96) بوده، احتمالا به جهت تأثیر پذیرى از تشیع قم بوده است. با توجه به این نكته، روشن مى‏شود كه اصولا این مناطق، محفلى براى «علویین» بوده و بواسطه وجود همین افراد (در عین تأثیر پذیرى از قم)، تشیع در این مناطق منتشر شده است.

 پی نوشت ها:

1. حموى، معجم البلدان، ج 4 ص .397 2. مرحوم «رشید یاسمى» در مقدمه راهنماى قم، ادله‏اى آورده‏اند كه مؤلف گنجینه آثار قم، آنها را نقد كرده است. گنجینه آثار قم، ج 1 ص 74 ـ .80 تاریخ قم از ناصر الشریعة، ص .6 3. ر. ك: تاریخ قم در اطراف شهر، عجمانى بوده‏اند كه عده‏اى از آنها تا مدتها پس از آن نیز زردتشتى باقى مانده‏اند.ر.ك: مقدسى، احسن التقاسیم، ص 414،.394 تاریخ قم ص .18 المسالك و الممالك ص .365 عبد الرفیع حقیقت، تاریخ نهضت‏هاى فكرى ایرانیان(از ظهور رودكى تا...)بخش اول، ص .224 4. یعقوبى، البلدان چاپ شده با اعلاق النفیسه، ص .374 5. ر ك : فقیهى، تاریخ مذهبى قم ص 48، مجلة الهادى، مقالة الاشعریون فى تاریخ قم، سال اول شماره 4 ص .64 6. تاریخ طبرى، ج 4 ص 490، حوادث سال .66 كامل ابن اثیر، ج 4 ص .213 7. تاریخ قم، ص .285 8. همان مدرك، 289، .290 9. مؤلف تاریخ قم به اشتباه، او را همراه قیام زید بن على دانسته و بعد عنوان كرده كه حجاج او را دستگیر كرد. در حالیكه بین این دو جریان، نزدیك به چهل سال فاصله است. ر . ك: تاریخ قم، ص .249 نویسنده بى اطلاع دیگرى، با استفاده از همین اشتباه، جریان را به شكل بدترى ذكر كرده است ر. ك: تاریخ اجتماعى كاشان، ص .46 10. ابن حوقل، صورة الارض، ص .315 11. حموى، معجم البلدان، ج 4 ص 397، .398 12. تاریخ قم، ص .241 13. تاریخ قم، ص .217 14. رجال ما مقانى، ج 2 ص .184 15. رجال كشى ص 332 ـ 334 ـ 331 ط مشهد. 16. الخوانسارى، روضات الجنات، ج 2 ص .180 17. ر. ك: رجال النجاشى. حجة الاسلام شیخ قوام اسلامى، محدثین قم را یك جا، گرد آورى كرده كه در ضمن، صحابى بودن تعداد كثیرى از آنها، مشخص شده است ر. ك: قم و قمیین تاریخ تألیف 1353 ه. ش. همچنین ناصر الشریعة در تلاشى مشابه آن اسامى محدثین را در «تاریخ قم» ذكر كرده و در صفحات 168، 169، 176، 182، 192، 194، 195، 199، 202 آن كتاب به اسامى قمى‏هائى كه صحابى ائمه(ع) بوده‏اند، اشاره شده است. 18. رجال النجاشى، ص 311، 312 ط داورى. 19. بحار الانوار، ج 60 ص 214، 215، .217 تاریخ قم، ص 99، به عنوان نمونه، جد «خالد البرقى» بدست «یوسف بن عمر»، كشته مى‏شود. و فرزندش عبد الرحمن بهمراهى «خالد برقى» به قم مى‏آید. رجال بحر العلوم، ج 1 ص .331 20. القمى، سفینة البحار، ج 2 ص .447 21. همان مدرك، ص .446 رازى‏7 كتاب نقض، ص .196 22. المجلسى، بحار، ج 60 ص .214 23. سفینة البحار، ج 2 ص .466 24. شوشترى، مجالس المؤمنین، ص .83 25. القمى، الكنى و الالقاب، ج 3 ص .87 چنانكه در روایت دیگرى، براى آنها طلب مغفرت كرده‏اند. سفینة البحار، ج 1 ص .55 26. دوانى، مفاخر اسلام، ج 1 ص 110 از كشى. مجالس المؤمنین، ج 1 ص .422 27. الطوسى، الغیبة، 240، .227 28. القمى، سفینة البحار، ج 2 ص .447 29. اسلامى، قم و قمیین، ص .38 30. همان مدرك، ص 38 الى .40 31. ابن الفقیه، مختصر البلدان، ص 263، .264 32. ناصر الشیعة، تاریخ قم، ص .52 33. رجال كشى، ص 332، .33 34. القزوینى، آثار البلاد و اخبار العباد، ص .442 35. المقدسى، احسن التقاسیم «ترجمه فارسى)، ج 2 ص .591 36. احمد بن سهل البخلى، المسالك و الممالك، ص .201 37. ابن حوقل، صورة الارض، ص .308 38. همان مدرك، ص .315 39. مستوفى، نزهة القلوب، ص 67 ط تهران دنیاى كتاب. 40. التنوخى، نشوار المحاضرة، ج 8 ص. .260 41. سیرى كوتاه در جغرافیاى تاریخى تفرش و آشتیان، ص .28 42. مؤلف مجهول، حدود العالم ص .142 كتابخانه طهورى. 43. شوشترى، مجالس المؤمنین، ج 1 ص .82 44. آدم متز، تمدن اسلام در قرن چهارم، ج 1 ص .77 45. فقیهى، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، ص 451، .452 46. رازى، نقض، ص .252 شوشترى، مجالس المؤمنین، ج 1 ص .85 47. تاریخ قم، ص .31 48. 48اذرى، فتوح البلدان، ص .311 النجوم الزاهرة، ج 2 ص .190 49. تاریخ قم، ص 163، .164 و ر. ك: گنجینه آثار قم، ج 1 ص 159، 160،.161 در مورد غارت شهر قم در سال 254 بدست «مفلح» عامل عباسیان، رجوع كنید به كامل، ج 7 ص .189 50. ر. ك: تاریخ قم، ص 30، .31 51. ر. ك تاریخ قم، ص .40 52. اشپولر، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامى، ص .72 53. التنوخى، نشوار المحاضرة، ج 8 ص .260 54. بلاذرى، انساب الاشراف، ج 2 ص .267 تصحیح محمودى. 55. نمونه آن، «احمد بن عبید الله بن الخاقان» ر. ك: كشف الغمة، ج 2 ص 407 ط تبریز. 56. شوشترى، مجالس المؤمنین، ج 1 ص 85 از كشف الغمة. 57. تاریخ قم، ص .209 58. الخوانسارى، روضات الجنات، ج 4 ص .212 59. تاریخ قم، ص .213 گنجینه آثار قم، ج 1 ص .382 در روایت دیگرى كه مؤلف تاریخ قم آورده، گویا موسى بن خزرج از حضرت دعوت نموده كه به قم بیاید. 60. غایة الاختصار، ص .70 الصدوق، عیون اخبار الرضا (ع)، ج 1 ص .269 خوانسارى، روضات الجنات، ج 3 ص .311 گویا در مقابل، هزار دینار!! به او دادند. رجال النجاشى، ص .197 تاریخ قم، ص .279 61. نقض، ص .589 62. رجال كشى، ص .483 63. رجال النجاشى، ص 13 ط داورى. نویسنده‏اى نوشته است كه مركز نشر حدیث امامیه در قرن سوم از كوفه به قم و خراسان، انتقال پیدا كرده است. اندیشه‏هاى كلامى شیخ مفید، ص .16 64. الطوسى، الفهرست، ص .58 65. ر. ك: مجالس المؤمنین، ج 1 ص 435، .439 66. خوانسارى، روضات الجنات، ج 1 ص .4 67. رجال النجاشى، ص .184 ط داورى. 68. فیض، گنجینه آثار قم ج 1 ص .265 69. همان ج 1 ص 225، .233 70. عیون اخبار الرضا (ع) ص 151، 154، بحار ج 49 ص .138 71. مفاخر اسلام ج 1 ص .400 72. رجال النجاشى، ص .166 روضات الجنات، ج 1 ص .44 73. همان مدرك، ص 231، .232 74. همان مدرك ص .234 75. مفاخر اسلام، ج 1 ص .400 76. رجال النجاشى، ص .329 البته نجاشى از همین شخص، كتابى به نام «الرد على الغلات» نقل مى‏كند. 77. رجال كشى، ص .432 78. رجال بحر العلوم، ج 3 ص .23 79. رسائل خوارزمى. 80. ابن حوقل، صورة الارض، ص .308 81. طبقات سبكى، ج 2 ص .194 به نقل از تاریخ تمدن اسلامى در قرن چهارم، ج 1 ص 77 و .78 82. حموى، معجم البلدان، ج 1 ص .51 و قائلة اتبغض اهل آبة*و هم اعلام نظم و الكتابة فقلت: الیك عنى ان مثلى*یعادى كل من عادى الصحابة ترجمه: كسى گفت: آیا در حالیكه اهالى آبه از بزرگان نظم و كتابت هستند تو نسبت به آنها خشمگینى؟ من گفتم: این مطلب را از من بدان كه فردى چون من، با هر كس كه با صحابه دشمنى كند، دشمن است. 83. القزوینى، آثار البلاد، ص .284 .283 و شعر فوق را نیز نقل كرده‏است و.ر.ك: روضات الجنات، ج 6 ص 323 و ج 4 ص .116 84. مستوفى، نزهة القلوب، ص 62، .63 85. طوسى، الغیبة، ص .159 86. بحار الانوار، ج 50 ص .317 87. آثار البلاد، ص .432 88. معجم البلدان، ج 4 ص .296 89. نزهة القلوب، ص 67، .68 90. آثار البلاد، ص .432 91. تاریخ اجتماعى كاشان، ص 42، .44 این مقبره به «بابا شجاع» معروف است. مؤلف كتاب، تشیع كاشان را قبل از آمدن اشعرى‏ها به قم مى‏داند. زیرا یكى از علماى شیعه(متوفى 220)از كاشان بوده است. همان مدرك، ص .47 اما این مطلب، درست نیست. زرا اشعرى‏ها در سال 83 الى 93 به قم آمده‏اند. و این عالم 130 سال بعد از آن، رحلت كرده است. 92. نزهة القلوب، ص .68 93. روضات الجنات، ج 1 ص .172 از تلخیص الآثار. 94. نزهة القلوب، ص .69 95. سیرى كوتاه در جغرافیاى تاریخى تفرش، ص .29 96. بحار، ج 5 ص .272 جبل، همین مناطق قم و اطراف آن تا همدان است. تاریخ تشیع در ایران ص 117